مطالعه مصنوعات شیشه ای بندر تاریخی نجیرم در خلیج فارس با رویکرد اندازه گیری ترکیبات عنصری: شواهدی از تجارت با حوزه شرق مدیترانه

در این طرح پژوهشی ۱۷ نمونه از اشیاء شیشه ای بدست آمده از بندر تاریخی نجیرم خلیج فارس متعلق به دوره های اولیه و میانه اسلامی با استفاده از روش میکروپیکسی مورد آنالیز عنصری و بررسی قرار گرفته است. اشیاء شیشه ای مورد مطالعه شامل ۸ النگوی شیشه ای و ۹ ظروف شیشه ای با رنگ های مختلف می باشد. اولین سوال اساسی در این زمینه این است که برای ساخت مصنوعات شیشه ای این محوطه از چه مواد اولیه ای استفاده شده و آیا مواد اولیه استفاده شده در ساخت النگوها و ظروف یکسان است؟ ماده گدازآور استفاده شده در این مصنوعات از ماده معدنی ناترون و یا خاکستر گیاهان تامین شده است؟ آیا مصنوعات شیشه ای یافت شده در بندر نجیرم تولیدات بومی بوده و یا از طریق تجارت و مبادله وارد این محوطه بندری شده است. بررسی کیفیت و خلوص منابع سیلیس و همچنین تنوع مواد رنگزا و رنگبر استفاده شده در فرایند ساخت از دیگر اهداف این پژوهش می باشد. نتایج ترکیبات عنصری و تحلیل آنها نشان می دهد اگرچه به جزء یک نمونه از ظروف، تمام شیشه های آنالیز شده از این محوطه در گروه شیشه های سیلیکا-سودا-آهک تولید شده با خاکستر گیاهان قرار می گیرند اما بر اساس تغییرات فاحش درصد وزنی اکسید منیزیم و اکسید پتاسیم موجود در ترکیبات شیشه، متفاوت بودن ماده اولیه به کار رفته در النگوها و ظروف یافت شده در محوطه تاریخی بندر نجیرم کاملا مشخص است. همچنین، درصد وزنی عناصری که از ماده اولیه سیلیس  وارد شیشه می شود نشان می دهد که النگوها و ظروف بدست آمده در نجیرم با منابع سیلیس متفاوتی تولید شده اند که می تواند نشان دهنده محل تولید متفاوت این مصنوعات شیشه ای باشد. بر این اساس ممکن است نمونه های بدست آمده در بندر نجیرم  در کارگاه های مختلفی در داخل و خارج از جغرافیای ایران تولید شده و سپس به واسطه ارتباطات تجارتی و داد و ستد به این محوطه وارد شده باشند. از نمونه های شاخص وارداتی می توان به ظرفی که به شکل عطردان است اشاره کرد که در گروه شیشه های ناترونی طبقه بندی می شود و احتمالا در شرق حوزه مدیترانه و کشورهایی مانند مصر یا فلسطین تولید شده و به این محوطه وارد شده است.

کلیدواژه ها:

Glass artifacts ، Elemental composition ، Micro-PIXE ، Najirom port ، Persian Gulf ، مصنوعات شیشه ای ، ترکیبات عنصری ، میکروپیکسی ، بندر نجیرم ، خلیج فارس