مطالعه ساختاری و ترکیب شیمیایی خشت های تاریخی ساختارهای معماری بجای مانده در منطقه برج افغان سیستان

معماری خشت و گلی در خاورمیانه، به ویژه ایران، به دلیل اقلیم خشک و فراوانی رسوبات خاکی، سابقه ای کهن و تداومی طولانی دارد. شواهد باستان شناختی در شرق و جنوب شرق ایران، از جمله منطقه سیستان و محوطه هایی چون شهر سوخته، دهانه غلامان و زاهدان کهنه، استمرار این فناوری را از پیش از تاریخ تا دوره های اسلامی نشان می دهد. با وجود این پیشینه، مطالعات آزمایشگاهی دقیق بر مصالح خشت و گلی بناهای تاریخی این منطقه محدود است. هدف این پژوهش، شناسایی ساختار و تعیین ترکیب شیمیایی خشت های تاریخی دوران اسلامی منطقه ربض شهر زاهدان کهنه، به منظور فراهم سازی مبنایی علمی برای بررسی شرایط مصالح و پشتیبانی از تصمیم گیری های حفاظت و مرمت بناهای خشتی است. بدین منظور، مجموعه ای از خشت های تاریخی محدوده برج افغان با روش های آزمایشگاهی استاندارد شامل فلورسانس پرتوی ایکس (XRF)، پراش پرتوی ایکس (XRD)، آزمون تیتراسیون و سنجش درصد سولفات به روش وزن سنجی مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد خشت ها از خاک محلی، آبرفتی و ناهمگن با ترکیب رسی–سیلیسی و عدسی های کربناته و ژیپسی ساخته شده اند. حضور فازهایی چون کوارتز، فلدسپات ها، کلسیت، دولومیت، مسکوویت و مونت موریلونیت، همراه با پراکنش گسترده کربنات کلسیم (۹ تا ۴۰٫۵٪) و سولفات کلسیم (۰٫۲۶ تا ۱٫۴٪)، بیانگر ناهمگنی ترکیب اولیه و پتانسیل واکنش پذیری مصالح در برابر عوامل رطوبتی و نمکی است. یافته ها بر لزوم توجه به ملاحظات حفاظتی و انجام بررسی ها و آزمون های تکمیلی پیش از هرگونه اقدام تحکیمی دلالت دارد. این مطالعه با ارائه داده های شیمیایی و کانی شناسی، چارچوبی مقدماتی برای پشتیبانی علمی از تصمیم گیری های حفاظت و مرمت بناهای خشتی منطقه فراهم می کند و نقش شناخت ترکیب مصالح را در ارزیابی شرایط پایداری آن ها برجسته می سازد.

کلیدواژه ها:

Earthen Materials ، Mudbrick ، Sistan ، Zahedan-e Kohneh ، Afghan Tower ، Conservation and Restoration of Earthen Architecture ، Material Archaeometry ، مصالح خاکی ، خشت ، سیستان ، زاهدان کهنه ، برج افغان ، حفاظت و مرمت بناهای خشتی ، باستان سنجی مصالح