مطالعه ترکیبات ساختاری اندود ها و ملاط های تاریخی خانه زرنگار اوز (فارس)

خانه زرنگار واقع در شهرستان اوز در استان فارس، یکی از بناهای ساخته شده در دوران قاجار است که تنوع زیادی در کاربرد ملاط دارد. در قسمت های مختلف این بنا، ملاط هایی با کارکرد: ملاط دیوار سنگ چین، اندود دیوار، ملاط کفسازی رویه، ملاط ساخت تویزه، ملاط ساخت قوس های کاذب، ملاط تسطیح تیر های چوبی سقف و ملاط پنجره های مشبک قالبی استفاده شده است. این مقاله به دنبال مطالعه ی فنی و شناسایی ترکیبات ساختاری اندود ها و ملاط های تاریخی با استفاده از روش های آنالیز دستگاهی طیف سنجی پراش پرتو ایکس (XRD)، فلورسانس پرتو ایکس (XRF) و مشاهدات میکروسکوپی مقاطع صیقلی، با میکروسکوپ پلاریزان است. همچنین این تحقیق در تلاش برای پاسخ به این سوال است که: ترکیبات اصلی (مواد چسباننده) و فرعی (پرکننده و افزودنی ها) مورد استفاده در نمونه ملاط ها و اندود های تاریخی بنای مورد نظر چیست؟ و این نمونه ها از لحاظ ترکیبات ساختاری و مواد تشکیل دهنده آن ها چه شباهت ها و تفاوت هایی با یکدیگر دارند؟ نتایج آزمایشگاهی نشان می دهد که ملاط های مورد مطالعه در سه گروه، طبقه بندی می شوند. گروه اول ملاط گچ با خلوص بالا جهت استفاده در اندود دیوار، ملاط کف، ساخت تویزه و پنچره های مشبک گچی، گروه دوم ملاط گچ و خاک با افزودنی های سیلیکاتی جهت پرکننده های تیر های چوبی و قوس های کاذب سقف و گروه سوم ملاط آهکی-سیلیکاته جهت ساخت دیوار سنگ چین. همچنین نتایج آزمایش ها نشان می دهد که ساختار اصلی گچ مورد استفاده، ترکیبی از فاز های اصلی انیدریت، ژیپس و دولومیت است که در تمامی نمونه های گچ و گچ و خاک مشترک هستند. فراوانی فاز انیدریت پیوند مناسبی با داده های زمین شناسی سازند گچی گچ ساران در این منطقه دارد. به علاوه وجود فاز های مختلف سولفات کلسیم در اغلب نمونه ها، نشان دهنده طیف درجه حرارت های مختلف پخت سنگ گچ و استفاده از یک منبع مشخص برای تولید و استفاده ملاط گچ در این بنای تاریخی است.

کلیدواژه ها:

Characterisation ، Gypsum plaster and mortar ، Evaz County ، Historical buildings ، Archaeometry ، ساختار شناسی ، اندود و ملاط گچ ، خانه زرنگار ، بناهای تاریخی ، باستان سنجی