پناهگاه های خرد شهری به مثابه فضاهای زیسته تاب آور در شرایط جنگ رمضان (جنگ تحمیلی سوم)؛ مطالعه موردی: میادین محله نارمک منطقه ۸ تهران

افزایش مخاطرات ناشی از جنگ های شهری و بحران های امنیتی، ضرورت بازاندیشی در نقش فضاهای خرد شهری در ارتقای تاب آوری محلات را برجسته ساخته است. با وجود تمرکز بسیاری از پژوهش ها بر زیرساخت های کلان و پناهگاه های رسمی، شناخت تجربه زیسته شهروندان از فضاهای محلی پناه پذیر همچنان کمتر مورد توجه قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی تجربه زیسته ساکنان از پناهگاه های خرد شهری و تبیین نقش آن ها در شکل گیری تاب آوری محلی، در محله نارمک منطقه ۸ تهران و در بستر بحران موسوم به «جنگ رمضان» (۹ اسفند ۱۴۰۴ تا ۱۹ فروردین ۱۴۰۵) انجام شده است. این پژوهش با رویکرد آمیخته و با غلبه رویکرد کیفی تفسیری انجام شد. در بخش کیفی، ۵۰ مصاحبه عمیق نیمه ساختاریافته با ساکنان باسابقه و خبرگان شهری انجام و داده ها با استفاده از تحلیل مضمون در نرم افزار MAXQDA تحلیل شدند. در بخش کمی نیز ۳۸۰ پرسش نامه میان ساکنان توزیع و داده ها از طریق آمار توصیفی و آزمون همبستگی رتبه ای اسپیرمن مورد بررسی قرار گرفتند. یافته ها نشان داد پناهگاه های خرد شهری فقط عناصر کالبدی محافظتی نیستند، بلکه به مثابه فضاهای زیسته و معناساز عمل می کنند که از طریق تقویت امنیت ادراک شده، انسجام اجتماعی، حافظه جمعی و احساس کنترل، ظرفیت تاب آوری شهروندان را افزایش می دهند. نتایج تحلیل کمی نیز وجود روابط مثبت و معنادار میان امنیت ادراک شده، کیفیت تجربه فضایی، راهبردهای انطباقی و تاب آوری ساکنان را تایید کرد. همچنین، مشخص شد که خوانایی فضایی، دسترسی سریع، محصوریت نسبی و امکان شکل گیری حمایت اجتماعی از مهم ترین ویژگی های موثر بر ادراک پناه پذیری در میادین نارمک هستند. نتایج پژوهش بر ضرورت گذار از رویکردهای فقط فنی به برنامه ریزی و طراحی مکان محور تاکید دارد؛ رویکردی که در آن فضاهای عمومی محله ای به عنوان زیرساخت های فعال تاب آوری شهری مورد توجه قرار می گیرند.

کلیدواژه ها:

پناهگاه های خرد شهری ، تجربه زیسته ، تاب آوری ، شرایط جنگی ، میادین محله نارمک ، منطقه ۸ تهران