اثر بخش های دانش محور بر تولید در اقتصاد ایران با رهیافت پیچیدگی محصول و ماتریس حسابداری اجتماعی

چکیده گسترده معرفی بی شک آنچه در دو دهه گذشته محور رشد ارزش افزوده کشورهای در حال گذار و توسعه یافته بوده است، ساختار اقتصادی متکی به دانش و آگاهی است، به این دلیل اقتصاد مبتنی بر اطلاعات و دانش از مباحث مهم در اقتصاد نوین محسوب می شود. اطلاعات و دانش یک کالای اقتصادی بدون رقیب، سیال و تجمعی است که نرخ بازده اجتماعی را افزایش و یک مکانیسم قوی در افزایش بهره وری و رشد اقتصادی است. لذا کشورها پی برده اند که با دانش محور کردن اقتصاد می توانند بالاترین بازدهی و رفاه را حصول کنند. کشور ما نیز باید به این سمت حرکت کند تا از اقتصاد متکی به منابع طبیعی و مواد خام به سمت یک اقتصاد پیچیده و مقاوم حرکت کند.   متدولوژی تحقیق به صورت کتابخانه ای و استفاده از داده های جمع آوری شده است. کلیه داده های ۵ حساب اصلی اقتصاد شامل ۷۱ بخش اقتصادی در ماتریس حسابداری اجتماعی تدوین شده سال۱۳۹۴ مرکز پژوهش های مجلس وجود دارد و داده های شاخص پیچیدگی اقتصادی نیز  در این پژوهش محاسبه شده است. محقق شیوه شناسایی و تلفیق این دو و ابزارهای آماری برای تجزیه و تحلیل را با استفاده از رویکرد ضرایب فزاینده تولید بکارمی گیرد . پژوهش در یک محیط کتابخانه ای انجام وماهیت آن از منظر هدف توصیفی و جهت گیری کاربردی دارد. یافته های حاصل از این نوع پژوهش در کاربرد دانش در حوزه های مختلف مدیریت کمک می کنند.   هدف پژوهش: هدف این پژوهش شناسایی و سنجش اهمیت بخش های دانش محور در اقتصاد ایران است. بدین منظور از شاخص پیچیدگی محصول و مدل ماتریس حسابداری اجتماعی (SAM)، استفاده شده است.  پژوهش در یک محیط کتابخانه ای انجام وماهیت آن از منظر هدف توصیفی و جهت گیری کاربردی دارد پایه های آماری پژوهش متشکل  از آمار صادرات سال های ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۹ و ماتریس حسابداری اجتماعی سال ۱۳۹۰ است. ابتدا با استفاده از شاخص های پیچیدگی محصول، مزیت نسبی آشکار شده، فاصله و منفعت – فرصت طی سال­های فوق، محصولات با کد HS دارای پیچیدگی (دانش محور) شناسایی شده و سپس با متناظر سازی آنها با کدهای ISIC در ماتریس حسابداری اجتماعی، فعالیتهای دانش محور شناسایی شده و سرانجام با محاسبه ضرایب فزاینده تولید و پیوندهای پسین  و پیشین بخش های دانش محور  با سایر بخش های اقتصادی  و کل اقتصاد به تجزیه و تحلیل اهمیت این بخش ها در اقتصاد ایران پرداخته شده است.   یافته ها نتایج حاکی از آن است که ۹۷ محصول  با قابلیت دانش محور در اقتصاد ایران شناسایی  شد بعداز متناظر سازی کدهای HS با بخشهای ISIC، به لحاظ فعالیت تولیدی ۱۶ بخش ISIC دانش محور تلقی شد. هر چند هنوز ایران نتوانسته در همه این محصولات مزیت رقابتی ایجاد کند اما با سیاستگذاری و سرمایه گذاری روی این بخش ها و محصولات می توان به سمت محصولات دانش محور حرکت کرد و قابلیت های نزدیک به معیارهای موجود در درون کشور را توسعه بخشید. بخش ساخت محصولات غذایی و انواع آشامیدنی هابا ضریب فزاینده۳.۱۹،بخش دامداری، مرغداری، پرورش کرم ابریشم و زنبور عسل و شکاربا ضریب فزاینده ۳، بخش ساخت محصولات فلزی فابریکی بجز ماشین آلات و تجهیزات با ضریب فزاینده ۲.۵۷ و بخش سایر ساختمان هابا ضریب فزاینده ۲.۵۶، دارای بالاترین ضرایب فزاینده می باشد، پس می توان بیان کرد که  اگر در بخش دانش محور ساخت محصولات غذایی و انواع آشامیدنی ها اگر یک واحد سرمایه گذاری صورت بگیرد،به اندازه ۳.۱۸ واحد، مقدار تولید را در کل اقتصاد افزایش می دهد،.متوسط میانگین ضریب فزاینده بخش های دانش محور ۲.۵۱ می باشد و میانگین ضریب فزاینده سایر بخش ها  ۲.۲۹ است. بالاترین پیوند پسین در بخش های دانش محور شامل بخش ساخت محصولات غذایی و انواع آشامیدنی ها ۱.۹۷ واحد، بخش دامداری، مرغداری، پرورش کرم ابریشم و زنبور عسل و شکار ۱.۷۳ واحد و بخش سایر ساختمان ها به اندازه ۱.۶۷ واحد است. همجنین بالاترین پیوند پیشین مربوط به بخش  انتشار، چاپ و تکثیر رسانه های ضبط شده با ۲.۵۶واحد، بخش دامداری، مرغداری، پرورش کرم ابریشم و زنبور عسل و شکار ۲.۲۷واحد و بیشترین پیوندکل را در بخش های دانش محور بخش های انتشار، چاپ و تکثیر رسانه های ضبط شد ۴.۰۶  واحد، دامداری، مرغداری، پرورش کرم ابریشم و زنبور عسل و شکار ۴ واحد و ساخت محصولات غذایی و انواع آشامیدنی ها ۳.۶۶ واحد،می-باشند ضرایب پیوند بالا در بخش های دانش محور با همدیگر نشان می دهد که این بخش های می توانند نقش و اهمیت ویژه ای برای کشور به همراه داشته باشند.   بحث و نتیجه­گیری طبق پیوند کل با کل اقتصاد ایران ۱۶ بخش به ترتیب تمرکز و سیاستگذاری عبارتند از: دامداری، مرغداری، پرورش کرم ابریشم و زنبور عسل و شکار، ساخت محصولات غذایی و انواع آشامیدنی ها، ساخت منسوجات، ساخت چوب و محصولات چوب، ساخت کاغذ و محصولات کاغذی، انتشار، چاپ و تکثیر رسانه های ضبط شده، ساخت کک، فراورده های حاصل از تصفیه نفت و سوخت های هسته ای، ساخت مواد شیمیایی و محصولات شیمیایی، ساخت محصولات از لاستیک و پلاستیک، ساخت سایر محصولات کانی غیر فلزی، ساخت فلزات اساسی، ساخت محصولات فلزی فابریکی بجز ماشین آلات و تجهیزات، ساخت ماشینآلات و تجهیزات طبقهبندی نشده در جای دیگر، ساخت ماشین آلات و دستگاه های برقی طبقه بندی نشده در جای دیگر، ساخت مبلمان، مصنوعات طبقه بندی نشده در جای دیگر و بازیافت و بخش سایر ساختمان ها، می­باشد.  از این رو ضروری است که کشور و سیاستگذار برای سرمایه گذاری در این بخش­ها بر اساس مجموع ضرایب پیوندهای پسین و پیشین تصمیم گیری نماید زیرا که این بخش ها می توانند بخش های بیشتری از اقتصاد کشور را در فرایند رشد و توسعه با خود همراه کنند و  سیاستگذار با در نظر گرفتن اولویت تخصیص منابع، به سمت کشوری با پیچیدگی بالای محصولات دانش محور حرکت نماید. نتیجه این پژوهش مثل یافته­های دیگر پژوهش­ها در این حوزه نشان می­دهد سیاستگذار با سرمایه­گذاری درست می­تواند به مسیر پیشرفت و توسعه کشور به سمت تولید محصولاتی متنوع، دانش محور و پیچیدگی بالا، کمک شایانی کند.

کلیدواژه ها:

اقتصاد دانش محور ، پیچیدگی محصول ، ماتریس حسابداری اجتماعی