اثر نااطمینانی درآمدهای نفتی بر مالیات های غیرمستقیم با استفاده از منطق فازی

چکیده گسترده   معرفی تاثیر درآمدهای نفتی بر درآمدهای مالیاتی در تحقیقات مختلفی مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است و در این خصوص دو دیدگاه متفاوت و متضاد وجود دارد. بر اساس  دیدگاه اول، دولتها با هدف حداکثرسازی رفاه جامعه و رضایت افکار عمومی تلاش می کنند تا درآمدهای نفتی را برای هزینه های عمومی بکار گرفته و درآمدهای مالیاتی را کاهش دهند. با این کار، افزایش درآمدهای نفتی با کاهش درآمدهای مالیاتی جایگزین می شود. از دیدگاه دوم، دولت ها در کشورهای نفت خیز با سرمایه گذاری درآمدهای نفتی در سایر بخش های اقتصادی باعث رشد این بخش ها می شوند و از این طریق به افزایش درآمدهای مالیاتی کمک می کنند.  این بحث که کدام دیدگاه می تواند در یک کشور درست باشد از اهمیت بالایی در برنامه ریزی و  بودجه برخوردار است. از طرف دیگر نااطمینانی همواره در بازار نفت وجود داشته و در اکثر موارد توانسته بر اقتصاد کشورهای صادرکننده آن اثر بگذارد. لذا، در تصمیم گیری های اقتصادی لازم است که تاثیر  نااطمینانی درآمدهای نفتی بر درآمدهای مالیاتی   در سیاستگذاری ها لحاظ گردد. از این­رو، تحقیق حاضر به بررسی میزان تاثیرپذیری درآمدهای مالیاتی و به طور خاص، مالیات های غیرمستقیم از نااطمینانی درآمدهای نفتی پرداخته است.     متدولوژی این تحقیق با استفاده از رگرسیون فازی در دوره زمانی ۱۴۰۰-۱۳۷۰ برای اقتصاد ایران انجام شده است. مدل پژوهش، برگرفته از عبدالواحد (۲۰۲۰) بوده که با توجه به اقتصاد ایران تعدیل شده است. درآمدهای نفتی، نااطمینانی درآمدهای نفتی، تولید ناخالص داخلی بدون نفت، واردات، نرخ باسوادی، ارزش افزوده بخش­های خدمات، کشاورزی و صنعت، نرخ تورم، نرخ ارز، رشد بودجه عمرانی و حجم اقتصاد زیرزمینی، متغیرهای مستقل مدل و نسبت مالیات­های غیرمستقیم به تولید ناخالص داخلی متغیر وابسته مدل هستند.   یافته‎ها تخمین مدل، با استفاده از رگرسیون فازی امکانی و با در نظر گرفتن عدد مثلثی متقارن، برآورد گردید که نتایج آن در جدول ۱آمده است.             جدول ۱. نتایج برآورد مدل براساس رگرسیون فازی ماخذ: نتایج پژوهش Table ۱. Model estimation results based on fuzzy regression    Source: Research results متغیر ضرایب فازی s a عرض از مبدا ۲.۰۰۹ ۲۹.۰۴۳ تولید ناخالص داخلی بدون نفت ۰.۰۰۰۱ ۱.۹۷۰۹ درآمدهای نفتی ۰.۰۲۹۷ ۰.۰۲۳۷ - نااطمینانی درآمدهای نفتی ۰.۰۰۳۹ ۰.۰۹۷۱ - واردات ۰.۰۰۰۷ ۰.۰۳۵۴ نرخ ارز ۰.۰۰۱۲ ۰.۰۷۴۲ - نرخ باسوادی ۰.۰۰۳۱ ۰.۵۶۶۰ نرخ تورم ۰.۰۰۰۹ ۰.۰۹۵۳ - ارزش افزوده صنعت ۰.۰۰۱۰ ۰.۸۴۳۱ ارزش افزوده کشاورزی ۰.۰۰۱۷ ۰.۰۹۷۳ - ارزش افزوده خدمات ۰.۰۰۳۰ ۰.۹۷۱۶ اقتصاد زیرزمینی ۰.۰۰۸۷ ۰.۰۷۶۸ - رشد بودجه عمرانی ۰.۰۰۷۶ ۱.۰۱۱۴   در جدول ۱، درآمدهای نفتی با ضریب فازی (۰.۰۲۹۷، ۰.۰۲۳۷-) تاثیر اندکی بر مالیات­های غیرمستقیم دارد. هر چند متوسط اثرگذاری این متغیر، منفی است (۰.۰۲۳۷-) اما چون بازه فازی شامل عدد صفر و بازه­ای از اعداد مثبت است، نمی­تواند از عوامل مهم و تاثیرگذار بر جذب مالیات­های غیرمستقیم باشد. در تحلیل ابهامی که این ضریب دارد، می­توان گفت با افزایش درآمدهای نفتی، انگیزه دولت برای جذب مالیات­های غیرمستقیم تا حد زیادی کاهش می یابد، زیرا دولت بودجه خود را از فروش نفت، تامین می‎کند. از طرف دیگر بازه اعداد مثبت این ضریب موید این است که مالیات بر واردات بیشتر متاثر از درآمدهای حاصل از نفت است. طبق عدد فازی بدست آمده، هیچ کدام از دو اثر فوق در جذب مالیات­های غیرمستقیم، غالب نیستند و ابهام ضریب فازی هم به همین دلیل است. در جدول ۱ ضریب فازی نااطمینانی درآمدهای نفتی برابر (۰.۰۰۳۹، ۰.۰۹۷۱ -) است که نشان می­دهد نااطمینانی، تاثیر منفی و قابل توجه بر درآمدهای مالیاتی­ غیرمستقیم دارد. حداکثر اثرگذاری این متغیر در جذب مالیات­های غیرمستقیم ۰.۰۹۳۲ - و حداقل اثر آن ۰.۱۰۱۰ - است. متوسط تاثیر این متغیر بر درآمدهای مالیاتی غیرمستقیم نیز ۰.۰۹۷۱ - است.   نتیجه نتایج نشان داد که نااطمینانی درآمدهای نفتی تاثیر منفی بر مالیاتهای غیرمستقیم در اقتصاد ایران دارد. به طوری که یک درصد افزایش در نااطمینانی درآمدهای نفتی، مالیات های غیرمستقیم را  ۰.۰۹۷ درصد کاهش می دهد. به بیان دیگر افزایش نااطمینانی درآمدهای نفتی که می تواند ناشی از عوامل مختلفی مانند نوسان قیمت نفت، تحریم ها و محدودیت های فروش نفت باشد، از طریق تاثیر در مالیات های غیر مستقیم می تواند باعث افزایش کسری بودجه گردد.

کلیدواژه ها:

نااطمینانی ، درآمدهای نفتی ، مالیات غیرمستقیم ، منطق فازی