اثر تعاملی هزینه های نظامی و درگیری مسلحانه بر سرمایه گذاری مستقیم خارجی با روش داده های پانل: مطالعه کشورهای منطقه منا

چکیده گسترده معرفی: سرمایه گذاری مستقیم خارجی (fdi) توسط سیاست گذاران به عنوان ابزاری برای حمایت از پیشرفت، افزایش کارایی و بهبود نوآوری در اقتصادهای درحال توسعه تلقی می شود. به هر حال برای جذب یک جریان متعارف fdi، یک کشور باید صلح و ثبات خود را حفظ کند. کشوری که خطر درگیری بالاتری دارد، نسبت به کشوری با خطر درگیری کمتر، احتمال بیشتری دارد که fdi کمتری دریافت کند. یک واکنش سیاستی مشترک برای کاهش درگیری و ناآرامی در یک کشور و هم چنین کاهش سطح تهدیدات بین المللی، افزایش هزینه های نظامی است. اگر کشوری با تهدیدات امنیتی مواجه باشد، افزایش هزینه های نظامی با هدف تثبیت اقتصاد به افزایش اعتماد سرمایه گذاران خارجی به چشم انداز بازگشت مطمئن سرمایه گذاری کمک می کند و منجر به ورود fdi به کشور می شود (Thakur, ۲۰۲۱). با این حال بر اساس تئوری «ازدحام (جایگزینی)»، سرمایه گذاری ناکافی در زیرساخت ها، سرمایه انسانی و تحقیق و توسعه برخی از عواملی هستند که fdi را در مواجه با افزایش هزینه های نظامی بالاخص در کشورهای فاقد درگیری باز می دارند(Aziz & Khalid, ۲۰۱۷) . علاوه بر این هزینه های نظامی بالا با آشکار کردن یک محیط تجاری کمتر دوستانه برای سرمایه گذاران، منجر به برون رانی fdi می شوند (Acemoğlu & Robinson, ۲۰۱۲). بر اساس توضیحات فوق، هدف اصلی این مقاله بررسی اثر تعاملی هزینه های نظامی و درگیری های مسلحانه بر سرمایه گذاری مستقیم خارجی در کشورهای منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا طی سال های ۲۰۰۰-۲۰۲۱ با استفاده از مدل های رگرسیون پانل است. بر اساس گزارش منابع مختلف آماری مانند مجموعه داده های درگیری مسلحانه UCDP/PRIO و SIPRI، میزان درگیری های مسلحانه و سهم هزینه های نظامی از تولید ناخالص داخلی در برخی از کشورهای این منطقه در سطوح بالایی قرار دارد. از سوی دیگر، سطح ورودی fdi در این کشورها با وجود جمعیت زیاد و بازار بزرگ، منابع انرژی فراوان و موقعیت جغرافیایی خاص که برای سرمایه گذاران خارجی بسیار حائز اهمیت است، بسیار اندک بوده است. در پرتو این بحث، فرضیه اصلی این تحقیق به شرح زیر است: تاثیر مخارج نظامی بر جریان خالص سرمایه گذاری مستقیم خارجی در کشورهای منا منفی و معنادار است؛ اما می توان انتظار داشت که این اثر منفی در کشورهایی که با درگیری مسلحانه مواجه هستند، کاهش یابد.   متدولوژی: مدل این پژوهش برگرفته از مطالعه تجربی عزیز و خالد (۲۰۱۷) و به صورت زیر می باشد: (۱)                                             در رابطه فوق متغیرها به صورت زیر تعریف شده اند: fdi: خالص سرمایه گذاری مستقیم خارجی ورودی به صورت درصدی از gdp؛ conflict: متغیر مجازی درگیری مسلحانه؛ mil: هزینه های نظامی به صورت درصدی ازgdp ؛ mil×conflict: اثر تعاملی هزینه های نظامی و درگیری مسلحانه؛ x: متغیرهای کنترلی شامل: رشد تولید ناخالص داخلی، تشکیل سرمایه ناخالص به صورت درصدی از تولید ناخالص داخلی (capital) و تجارت به صورت درصدی از gdp (trade) و  عبارت خطا است. هم چنین در معادله (۱)، i نشان دهنده کشورها (شامل ۱۲ کشور منطقه MENA) و زیرنویس t نشان دهنده بازه زمانی (۲۰۰۰-۲۰۲۱) است. داده های مربوط به هزینه های نظامی و درگیری های مسلحانه به ترتیب از پایگاه داده ای هزینه های نظامی SIPRI و پایگاه داده ای PRIO استخراج شده است. داده های fdi و کلیه متغیرهای کنترلی نیز از پایگاه داده ای بانک جهانی به دست آمده است. به منظور برآورد مدل از روش تحلیل داده های تابلویی شامل آزمون های وابستگی مقطعی، ریشه واحد و هم انباشتگی پانل و برآوردگر اثرات ثابت (FE) استفاده شده است.   یافته ها: جدول ۱ نتایج برآورد مدل به روش FE را نشان می دهد. بخش الف نتایج برآورد مدل را برای تمامی کشورهای مورد مطالعه ارائه می کند. همان ط ور که انتظار می رفت، تاثیر هزینه های نظامی بر سرمایه گذاری مستقیم خارجی منفی است که نشان می دهد با افزایش هزینه های نظامی، سرمایه گذاری مستقیم خارجی کاهش می یابد. با این حال، اثر تعاملی بار نظامی و درگیری مسلحانه (mil/gdp×armed conflict) بر جریان خالص fdi در سطح اطمینان ۹۰ درصد مثبت و معنادار است. به نظر می رسد هزینه های نظامی با کاهش درگیری های مسلحانه و در نتیجه ایجاد امنیت بیشتر، به عنوان یک جذب کننده برای سرمایه های خصوصی عمل می کند و منجر به افزایش جریان خالص fdi می شود. قسمت های ب و ج جدول ۱ نتایج برآورد مدل را بدون اثر تعاملی و با تقسیم کشورهای پانل به دو دسته کشورهای مواجه با درگیری مسلحانه و کشورهای بدون درگیری مسلحانه نشان می دهد. بر اساس نتایج بخش ب جدول ۱، تاثیر بار نظامی بر جریان خالص fdi در کشورهای مواجه با درگیری مسلحانه در منطقه MENA در سطح اطمینان ۹۵ درصد منفی و معنادار است. یک درصد افزایش در بار نظامی این کشورها منجر به کاهش حدود ۰.۰۵ درصدی جریان خالص fdi در این کشورها می شود. با توجه به نتایج قسمت ج از جدول ۱، تاثیر بار نظامی بر جریان خالص fdi در کشورهای بدون درگیری مسلحانه در منطقه MENA در سطح اطمینان ۹۹ درصد منفی و معنادار است. افزایش یک درصدی بار نظامی این کشورها باعث کاهش حدود ۰.۳۵ درصدی جریان خالص fdi در این کشورها می شود. بر این اساس می توان گفت که تاثیر منفی هزینه های نظامی بر خالص ورودی fdi در کشورهای بدون درگیری مسلحانه در منطقه منا بیشتر از کشورهایی است که در این منطقه با درگیری مسلحانه مواجه هستند. بر اساس سایر نتایج و مطابق با انتظارات نظری، رشد اقتصادی، تشکیل سرمایه ناخالص و میزان باز بودن تجارت اثر مثبت و معنا داری و درگیری های مسلحانه تاثیر منفی و معناداری بر خالص ورودی fdi در کشورهای مورد مطالعه داشته است.   جدول ۱. نتایج برآورد مدل ها به روش اثرات ثابت (FE) ماخذ: نتایج پژوهش Table ۱. Estimation results of the models using the Fixed Effects (FE) method Source: Research results متغیر الف ب ج ضریب برآوردی سطح احتمال ضریب برآوردی سطح احتمال ضریب برآوردی سطح احتمال کل پانل (کشورها) کشورهای مواجه با درگیری مسلحانه کشورهای بدون درگیری مسلحانه mil/gdp ۱۴۹/۰-** ۰۱۹/۰ ۰۴۶/۰-** ۰۱۱/۰ ۳۴۹/۰-*** ۰۰۰/۰ armed conflict ۶۹۵/۱-** ۰۴۸/۰ - - - - mil/gdp×armed conflict ۰۹۹/۰* ۰۷۵/۰ - - - - gdp growth ۰۵۱/۰** ۰۲۵/۰ ۰۲۱/۰** ۰۳۶/۰ ۰۶۸/۰** ۰۱۴/۰ capital/gdp ۰۶۸/۰*** ۰۰۰/۰ ۰۳۲/۰*** ۰۰۰/۰ ۰۸۱/۰*** ۰۰۰/۰ trade/gdp ۰۴۱/۰*** ۰۰۰/۰ ۱۱۳/۰*** ۰۰۰/۰ ۰۵۲/۰*** ۰۰۰/۰ C (عرض از مبدا) ۱۵۴/۱ ۳۵۱/۰ ۱۱۸/۶-*** ۰۰۵/۰ ۹۷۳/۱- ۴۰۳/۰ R۲ تعدیل شده ۵۸۱/۰ ۶۸۵/۰ ۶۲۹/۰ تعداد مشاهدات ۲۵۲ ۱۴۴ ۱۰۸ تعداد کشورها ۱۲ ۷ ۵ توجه: علائم  *، ** و *** به ترتیب نشان دهنده معنی داری در سطح اطمینان ۹۰، ۹۵ و ۹۹ درصد است.   نتیجه: مطالعه حاضر این فرضیه را بررسی می کند که هزینه های نظامی در غیاب تهدیدات بر جریان ورودی fdi تاثیر منفی می گذارد؛ اما در صورت وجود تهدیدات، گسترش هزینه های نظامی ممکن است به جذب ورودی fdi بیشتر کمک کند. نتایج برآوردها نشان می دهد که افزایش هزینه های نظامی در غیاب درگیری مسلحانه، جریان fdi را کاهش می دهد. این نتیجه می تواند به دلایل زیر به دست آمده باشد: اولا، هزینه های نظامی بالاتر، سرمایه گذاری در زیرساخت های فیزیکی، اقتصادی و مالی کشورها را کاهش می دهد و بنابراین سرمایه گذاری در آن ها را به گزینه ای غیرقابل اجرا برای سرمایه گذاران خارجی تبدیل می کند. ثانیا، سرمایه گذاری بیشتر در تجهیزات نظامی در یک کشور، سیگنال منفی به سرمایه گذاران خارجی به دلیل خطر نظامی بالقوه منتقل می کند. اما اثر تعاملی بار نظامی و درگیری های مسلحانه بر جریان خالص fdi مثبت است که نشان می دهد در کشورهای مستعد درگیری، افزایش سهم هزینه های نظامی از gdp می تواند به جذب fdi از طریق کاهش درگیری های مسلحانه کمک کند. استحکام نتایج به دست آمده با تفکیک کشورهای منطقه MENA به دو دسته کشورهای مواجه با درگیری مسلحانه و کشورهای بدون درگیری مسلحانه نیز تایید شده است. بر این اساس، نتایج نشان می دهد که تاثیر منفی بار نظامی بر جریان خالص fdi در کشورهایی که مواجه با درگیری های مسلحانه هستند، بسیار کمتر از کشورهای بدون درگیری مسلحانه است. با توجه به نتایج به دست آمده، این مطالعه به سیاستگذاران پیشنهاد می کند که در غیاب تهدیدات امنیتی قابل توجه از بودجه بندی هزینه های نظامی بالا در کشور خودداری کنند تا جریان fdi به کشور تشویق شود. با این حال، در صورت خطر تهدیدات امنیتی قابل توجه، ضروری است که دولت مقدار کافی را برای منابع نظامی به منظور جذب و حمایت از جریان های ورودی سرمایه گذاری مستقیم خارجی بیشتر، هزینه کند.

کلیدواژه ها:

درگیری مسلحانه ، هزینه های نظامی ، اثر تعاملی ، سرمایه گذاری مستقیم خارجی ، کشورهای منطقه منا