کاربردی از اکونوفیزیک در بررسی ارتباط بازدهی سهام و حجم معاملات در بورس اوراق بهادار تهران

چکیده گستردهمعرفی:ارتباط میان حجم معاملات و قیمت (بازده) سهام از دهه ۱۹۶۰ میلادی مورد توجه محققان مالی و اقتصادی قرار گرفته است. برخی از معامله گران بازار سهام قائل به ارتباط میان دو متغیر  قیمت و حجم هستند و از آن در تصمیمات معاملاتی خود استفاده میکنند. به طورکلی، نمودار قیمت-زمان و نمودار حجم معاملات دو ابزار اصلی تحلیل تکنیکال برای پیش‎بینی روند قیمت در بازارهای مالی هستند و برآیند رفتار سرمایه‎گذاران، در این دو نمودار انعکاس می‎یابد. دستیابی به حداکثر بازدهی و افزایش قابلیت نقدشوندگی سهام از جمله اهداف اساسی سرمایه گذاران در بازار سهام می باشد و این دو هدف به ترتیب با قیمت سهام و حجم معاملات سهام مرتبط هستند. حجم معاملات و قیمت سهام برای دولت به عنوان گیرنده مالیات، سازمان بورس اوراق بهادار و کارگزاران نیز بسیار حائز اهمیت است، زیرا میزان کارمزد و مالیات بر اساس ارزش معاملات مشخص می شود و ارزش معاملات خود تابعی از حجم معاملات و قیمت سهام است.تاکنون مطالعات گسترده‎ای پیرامون ارتباط میان حجم معاملات و قیمت (بازده) سهام صورت گرفته و روشهای مختلفی مطرح شده است. در این مطالعه، با استفاده از دادههای روزانه از تحلیل همبستگی متقاطع روندزدایی‎شده (DCCA) برای بررسی همبستگی بین بازدهی شاخص کل قیمت و حجم معاملات در بازار بورس اوراق بهادار تهران استفاده شده است. برخلاف روش‎های گذشته، طبق این روش امکان تغییر هم در مقدار و هم در جهت همبستگی در پی تغییر در زمان و مقیاس وجود خواهد داشت.    متدولوژی:DCCA یک رهیافت اکونوفیزیکی است که برای اولین بار توسط پودبنیک و استنلی[۱] (۲۰۰۸) مطرح شد و علاوه بر فیزیک، در سایر زمینهها از جمله علم مالی مورد استفاده قرار گرفته است. این شاخص در دامنه [۱+ و ۱-] قرار دارد. اگر مقدار آن برابر صفر باشد، سری‎های زمانی با یکدیگر همبستگی ندارند؛ اگر بزرگتر از صفر باشد، سری های زمانی همبستگی مثبت دارند به عبارت دیگر، افزایش مقدار یک متغیر از نظر آماری با افزایش متغیر دیگر همراه است و برعکس؛ اگر کوچکتر از صفر باشد نیز نشان‎دهنده همبستگی منفی بین سری‎های زمانی است. یعنی افزایش یک متغیر از نظر آماری با کاهش مقدار متغیر دیگر همراه است و برعکس.محدوده زمانی تحقیق دوره ۱۴۰۰-۱۳۸۸ و تعداد مشاهدات با توجه به تعداد روزهای کاری بازار بورس ایران در بازه مذکور، ۳۱۳۶ (۱۳ سال تقویمی) بوده است. با توجه به اینکه در برخی از زمان‎ها به دلیل انجام معاملات بلوکی، حجم معاملات به یکباره دچار جهش شده است، به منظور حذف اثر آن، حجم معاملات بلوکی از حجم معاملات کل کسر و صرفا حجم معاملات عادی مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفته است.در این مطالعه، روش DCCA براساس پنجره‎های کشویی با اندازه‎های متغیر و به صورت غلتان اجرا شده است. جهت بررسی و مقایسه ریزبینانه‎تر، نتایج به دست آمده از پنجرههای با ۲۰، ۶۰ و ۲۴۱ مشاهده (براساس تعداد روزهای تقریبی کاری به ترتیب در هر ماه، فصل و سال پس از حذف روزهای تعطیل) مورد بررسی و مقایسه قرار گرفته است. یافته­ها:طبق نتایج حاصل، هنگامی که طول پنجره برابر ۲۰ است، بیشترین میزان همبستگی (مثبت) مربوط به اوایل دوره و در سال ۱۳۸۹ (حدود ۱۹ درصد) و کمترین همبستگی (منفی) نیز در سال ۱۳۹۱ (حدود ۲- درصد) است. میانگین تغییرات شاخص همبستگی متقاطع در طی زمان نیز نشان می‎دهد که به جز سال ۱۳۹۱، در دیگر دوره ها متوسط ضریب همبستگی بین بازدهی شاخص کل و حجم معاملات مثبت بوده است. در این بین، تنها در سال ۱۳۸۹ همبستگی بین این دو متغیر بالای ۱۰ درصد نشان داده شده است. در سال ۱۳۹۱ نیز میانگین ضریب همبستگی اگرچه منفی اما نزدیک به صفر بوده است.با تغییر طول پنجرهها از ۲۰ به ۶۰، مقادیر همبستگی متقاطع بین بازدهی قیمت و حجم معاملات در بازار سهام ایران کمی دچار تغییر میشود. تفاوت اصلی، مربوط به جهت همبستگی است که در بسیاری از سالها از مثبت به منفی تغییر کرده است. در دوره زمانی مورد بررسی، شاخص همبستگی متقاطع تا سال ۱۳۹۷ در ناحیه منفی بوده است (به غیر از سال ۱۳۸۹). اما تقریبا همگام با رشد بازار، میانگین این شاخص به مقادیر مثبت تغییر یافته است. با این وجود، با افزایش طول پنجره ها از ۲۰ به ۶۰ نیز همبستگی‎ها همچنان پایین است، بطوریکه بیشترین میزان آن در سال ۱۴۰۰ و تقریبا ۷ درصد بوده است.تجزیه و تحلیل ضریب همبستگی برای پنجرههای با مقیاس ۲۴۱ که تقریبا متناظر با روزهای یک سال کاری است، مشاهدات بیشتری را در بر می‎ گیرد و امکان ارزیابی تغییرات همبستگی برای یک دوره بلندمدت را فراهم می‎کند. نتایج حاصل از اندازه‎گیری شاخص همبستگی متقاطع در این حالت نتایج تقریبا متفاوتی نسبت به پنجرههای با طول کوتاهتر و تعداد مشاهدات کمتر نشان میدهد، به طوریکه در دوره زمانی مورد بررسی، تا سال ۱۳۹۸ جهت همبستگی بین بازدهی شاخص سهام و حجم معاملات مثبت و در سالهای ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ این رابطه منفی بوده است. میانگین ضرایب همبستگی نیز در سال‎های ۱۳۸۸ و ۱۳۸۹ بالای ۵۰ درصد بوده، اما پس از آن کاهش یافته و بین سال‎های ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۸ بین ۱۰ تا ۲۰ درصد در نوسان بوده است. نتیجه:در این پژوهش، نتایج برای پنجره ‎های غلتان متشکل از ۲۰، ۶۰ و ۲۴۱ مشاهده طی یک دوره ۱۳ ساله شامل ۳۱۳۶ روز کاری استخراج و بررسی شد تا بتوان ضرایب همبستگی بین بازدهی شاخص سهام و رشد حجم معاملات برای دورههای کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت را با یکدیگر مقایسه نمود. بر این اساس، زمانی که طول پنجرهها برابر ۲۰ و ۶۰ است رفتار تقریبا نزدیکی مشاهده می‎شود، به طوری که مقادیر همبستگی بسیار پایین و در بسیاری از سالها نزدیک به صفر بوده است. اما با افزایش قابل توجه تعداد مشاهدات و با لحاظ پنجرههای با طول ۲۴۱، شدت همبستگی به مراتب افزایش پیدا کرده و در اغلب سالها مثبت و با روندی نزولی بوده است. این بدان معنا است که در مورد نوع و میزان همبستگی بین حجم معاملات و شاخص قیمت در بازار سهام ایران نمیتوان اظهارنظر دقیق و قاطعی کرد، چرا که الگوی تغییرات زمانی مشاهده شده پیرامون ضریب همبستگی بین این دو متغیر نشان دهنده وابسته بودن این ارتباط به طول پنجره‎های غلتان و تعداد مشاهدات است. [۱] Podobnic and Stanley

کلیدواژه ها:

اکونوفیزیک ، بازار بورس اوراق بهادار تهران ، بازدهی قیمت سهام ، تحلیل همبستگی متقاطع روندزداییشده (DCCA) ، حجم معاملات