تحلیل رابطه بین هوش هیجانی و پیشرفت تحصیلی از منظر روان شناسی تربیتی

هوش هیجانی در سه دهه اخیر به یکی از مفاهیم پرکاربرد روان شناسی تربیتی تبدیل شده است، اما درباره اندازه و ماهیت ارتباط آن با پیشرفت تحصیلی برداشت های یکسانی وجود ندارد. هدف مقاله حاضر، تحلیل انتقادی رابطه میان هوش هیجانی و پیشرفت تحصیلی، تبیین سازوکارهای شناختی، هیجانی، انگیزشی و بین فردی این رابطه، و استخراج دلالت های کاربردی برای مدرسه است. روش پژوهش، مرور هدفمند و تحلیل اسنادی منابع نظری، فراتحلیل ها، مرورهای نظام مند و مطالعات مداخله ای بود. در ارزیابی شواهد، میان هوش هیجانی توانشی، هوش هیجانی صفتی و مدل های آمیخته تمایز گذاشته شد و نوع سنجه پیشرفت تحصیلی، سن دانش آموز، زمینه فرهنگی، توانایی شناختی، ویژگی های شخصیتی و کیفیت اجرای برنامه های اجتماعی هیجانی مورد توجه قرار گرفت. نتایج دو فراتحلیل بزرگ نشان می دهد همبستگی کلی هوش هیجانی با عملکرد تحصیلی مثبت و در دامنه کوچک تا متوسط است. در فراتحلیل مک کان و همکاران با ۴۲۵۲۹ شرکت کننده، ضریب برآوردشده ۰٫۲۰ بود و هوش هیجانی توانشی با ضریب ۰٫۲۴ رابطه قوی تری از خودگزارش دهی با ضریب ۰٫۱۲ نشان داد. فراتحلیل سانچز آلوارس و همکاران نیز بر پایه ۱۹۸۶۱ شرکت کننده، ضریب کلی ۰٫۲۶ را گزارش کرد. این ارقام بیانگر اهمیت هوش هیجانی هستند، اما برای ادعای علت مستقیم و مستقل کفایت نمی کنند. بخش مهمی از رابطه از مسیر تنظیم اضطراب و ملال، حفظ توجه و حافظه کاری، خودکارآمدی، انگیزش، تاب آوری، راهبردهای یادگیری خودتنظیم و کیفیت رابطه با معلم و همسالان شکل می گیرد. شواهد مداخله ای یادگیری اجتماعی هیجانی نیز نشان می دهد برنامه های مدرسه محور می توانند پیامدهای اجتماعی، رفتاری و تحصیلی را بهبود دهند، هرچند این حوزه دقیقا معادل آموزش هوش هیجانی نیست و اثربخشی به کیفیت طراحی، استمرار، آمادگی معلم و تناسب فرهنگی وابسته است. نتیجه اصلی آن است که هوش هیجانی نه جایگزین توانایی شناختی و دانش موضوعی است و نه متغیری حاشیه ای. ارزش تربیتی آن زمانی آشکار می شود که مهارت های هیجانی در متن تدریس، ارزشیابی، روابط کلاسی و حمایت از دانش آموز به کار گرفته شوند. بر این اساس، مقاله الگویی چندسطحی برای سنجش، آموزش و پایش ارائه می کند که از برچسب زنی، آزمون زدگی و وعده های اغراق آمیز فاصله دارد.

کلیدواژه ها:

هوش هیجانی ، پیشرفت تحصیلی ، روان شناسی تربیتی ، تنظیم هیجان ، یادگیری خودتنظیم ، هیجان های پیشرفت ، یادگیری اجتماعی هیجانی