واکاوی تربیتی «اخلاق جنگ» در نهج البلاغه: الگویی برای مدیریت منازعات در اندیشه سیاسی اسلام

مسئله «اخلاق جنگ» در سال های اخیر در کانون اخلاق کاربردی و فلسفه سیاسی قرار گرفته است، اما میان قواعد حقوقی جنگ و واقعیت میدان نبرد شکاف معناداری دیده می شود. این پژوهش با اتکا به نهج البلاغه، نشان می دهد آموزه های علوی چگونه جنگ را از رخدادی صرفا نظامی به «موقعیت تربیتی» و سازوکاری برای مهار خشونت و پرورش فضیلت تبدیل می کنند. مطالعه با رویکرد کیفی و روش توصیفی–تحلیلی انجام شده و از طریق تحلیل محتوای خطبه ها، نامه ها و حکمت های مرتبط با جنگ، داده ها استخراج و در سه مرحله پیش از جنگ، حین جنگ و پس از جنگ طبقه بندی شده اند. تفسیر یافته ها با بهره گیری از نظریه اعتدال در اخلاق اسلامی و نیز نظریه های رشد اخلاقی کلبرگ و پیاژه صورت گرفته است. نتایج نشان می دهد قواعدی مانند اتمام حجت و عدم آغازگری، نهی از دشنام و مثله، منع کشتن مجروحان و فراریان، و توصیه به عفو و عدالت پس از پیروزی، کارکردی تربیتی دارند و به تقویت عقلانیت، خودمهاری، همدلی و کرامت محوری می انجامند.در نهایت، الگوی علوی زمینه ارتقای اخلاق از سطح قراردادی به پسا قراردادی را فراهم کرده و می تواند مبنایی برای بازنگری اخلاق نظامی و برنامه های تربیتی معاصر باشد.

کلیدواژه ها:

نهج البلاغه ، اخلاق جنگ ، تربیت اخلاقی ، امام علی (علیه السلام) ، کرامت انسانی ، فلسفه سیاسی اسلام.