نقش خاندان علوی شریعتمداری سبزواری در نظام قضایی محلی سبزوار (۱۳۹۹-۱۳۰۰ ه. ش)

در جوامع سنتی شیعی، فقیه عادل اساس نظام قضایی غیررسمی و یکی از عناصر حفظ کننده انسجام اجتماعی به شمار می رود. پژوهش حاضر با طرح این سوال که خاندان علوی شریعتمداری در فاصله سال های ۱۳۰۰ تا ۱۳۹۹ چه نقش و جایگاهی در ساختار قضایی و اخلاقی سبزوار داشته اند و این نقش چگونه بازتابی از پیوند میان سنت فقهی و نیازهای حقوقی جامعه بوده است، به تحلیل کارکردهای این خاندان می پردازد. این پژوهش با ابزار گردآوری کتابخانه ای- استنادی و روش توصیفی-تحلیلی با سطح تحلیل محتوای نظام مند انجام شده و داده های آن بر پایه اسناد تاریخی، مکاتبات خانوادگی و بیش از ۵۰۰ سند موجود در محضر شرعی بیت علوی گردآوری و طبقه بندی شده است. یافته ها نشان می دهد که علویان شریعتمدار از طریق داوری در اختلافات، صدور احکام شرعی، تنظیم معاملات و طلاق نامه ها و نیز نظارت بر امور ثبتی، نقشی مستقیم در اداره نظام قضایی محلی ایفا کرده اند. علاوه بر این، هدایت اخلاقی، میانجیگری در تنش های روستایی و شهری و پیشگیری از منازعات، بخش مهمی از نقش غیرمستقیم ایشان را تعریف می کند. مجموع این کارکردها بیانگر تداوم موثر فقه شیعی در ساماندهی مناسبات اجتماعی است. با رحلت آیت الله سید محمدحسن علوی در سال ۱۳۹۹، خلا قابل توجهی در این نظام محلی پدید آمد و ضرورت بازتعریف نقش فقیه عادل بیشتر آشکار شد.

کلیدواژه ها:

اسناد تاریخی ، خاندان علوی شریعتمداری ، سبزوار ، فقه ، مرجع دینی ، نظام قضایی