وضعیت حقوقی جنین های مازاد بر جای مانده از درمان های کمک باروری (IVF) پس از طلاق یا فوت زوجین؛ تاملی بر حقوق ایران با نگاهی تطبیقی

زمینه و مسئله: فناوری لقاح خارج از رحم با تولید جنین های مازاد بر درمان، چالش های حقوقی و اخلاقی متعددی را به ویژه در صورت طلاق یا فوت زوجین پدید آورده است. در حقوق ایران، قانون نحوه اهدای جنین (۱۳۸۲) و قوانین مدنی در خصوص وضعیت این جنین ها سکوت کرده اند که این خلا قانونی، دادرسان و مراکز درمانی را با ابهام مواجه ساخته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با مطالعه اسناد کتابخانه ای و رویه های قضایی، وضعیت حقوقی جنین مازاد را در حقوق ایران و به صورت تطبیقی در نظام های حقوقی انگلستان، فرانسه و آمریکا تحلیل می کند. جنین مازاد دارای ماهیت ویژه است که نه در زمره اموال مطلق قرار می گیرد و نه شخصیت حقوقی کامل دارد. در صورت طلاق، رضایت مشترک هر دو زوج برای هرگونه تصمیم گیری ضروری بوده و حق پس گرفتن رضایت تا پیش از انتقال به رحم باید به رسمیت شناخته شود. پس از فوت، جنین جزو ترکه محسوب نمی شود و تصمیم گیری نیازمند رضایت کتبی متوفی و در صورت فقدان آن، اذن حاکم شرع است. مطالعه تطبیقی نشان می دهد که نظام های پیشرو با رضایت نامه های پیشین، تعیین مدت نگهداری و ضمانت اجرای مشخص به این چالش ها پاسخ داده اند. تصویب قانونی جامع که ماهیت حقوقی جنین مازاد را مشخص سازد، ضوابط تصمیم گیری پس از طلاق و فوت را شفاف کند و حقوق کودک متولدشده را تضمین نماید، ضرورتی اجتناب ناپذیر است. در این راستا، اصلاح ماده ۸۷۵ قانون مدنی و الزام مراکز IVF به ثبت ملی جنین ها پیشنهاد می شود.

کلیدواژه ها:

جنین مازاد ، درمان های کمک باروری ، IVF ، حقوق تطبیقی