(عنوان مقاله : مسئولیت کیفری هوش مصنوعی در عرصه شریعت؛ اعمال قواعد تسبیب و العجماء جبار در چالش های نوین دادرسی ایران)

انقلاب صنعتی چهارم و توسعه روزافزون سیستم های هوشمند مصنوعی، پرسش های بنیادینی را در نظام های حقوقی جهان پدید آورده است. در عرصه دادرسی کیفری، از سیستم های پیش بینی کننده خطر تکرار جرم تا ابزارهای کمک به قضاوت، هوش مصنوعی به تدریج جای خود را باز می کند. این تحول، فقه و حقوق کیفری ایران را با این پرسش اساسی مواجه ساخته است: اگر هوش مصنوعی در فرآیند دادرسی کیفری دچار خطا شود یا مرتکب جرمی گردد، چه کسی باید از نظر کیفری پاسخگو باشد؟ قرآن کریم در آیه ۸ سوره مائده می فرماید: «یا ایها الذین آمنوا کونوا قوامین لله شهداء بالقسط» و نظام عدالت کیفری اسلامی همواره بر دو پایه «تحقق عدالت» و «حفظ حقوق افراد» استوار بوده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و مطالعه تطبیقی با رویکرد فقهی-حقوقی و با بهره مندی از منابع اصیل فقه امامیه، کتب حقوقی، مقالات علمی و اسناد بین المللی انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که هوش مصنوعی از منظر فقه امامیه فاقد سه شرط اساسی مسئولیت کیفری (عقل، اختیار، تمییز) است و در نتیجه اهلیت کیفری ندارد. قاعده فقهی «تسبیب» با تفکیک میان مباشر و مسبب، مسئولیت را از ماشین به برنامه نویس، تولیدکننده، مالک یا کاربر نهایی منتقل می کند. قاعده «العجماء جبار» نیز اصل اولیه را بر عدم مسئولیت مستقیم هوش مصنوعی می نهد. نظام حقوق کیفری ایران در قوانین موضوعه (قانون مجازات اسلامی و قانون جرائم رایانه ای) با خلا جدی مواجه است. مطالعه تطبیقی نشان می دهد نظام های حقوقی پیشرو (اتحادیه اروپا، کانادا، آلمان و مالزی) همگی به سمت «انتقال مسئولیت به انسان» حرکت کرده اند. در پایان، سه پیشنهاد تقنینی ارائه شده است: اصلاح قانون جرائم رایانه ای با الحاق ماده ای مبنی بر انتقال مسئولیت به انسان، تاسیس «نهاد ملی ناظر بر الگوریتم های قضایی» و تدوین «سند ملی اخلاقی هوش مصنوعی با رویکرد فقهی.»

کلیدواژه ها:

مسئولیت کیفری ، هوش مصنوعی ، دادرسی کیفری ، قاعده تسبیب ، قاعده العجماء جبار ، فقه امامیه ، حقوق تطبیقی ، جرم شناسی فناوری