مخاطب و الگوریتم: تحلیل لایه ای علی از آینده ی «خودمختاری»

هدف: این پژوهش آینده ی مفهوم «خودمختاری» در تعامل مخاطب و الگوریتم را بررسی می کند؛ رابطه ای که در عصر دیجیتال به یکی از مهم ترین چالش های اجتماعی و فرهنگی تبدیل شده است. پرسش اصلی آن است که چگونه منطق الگوریتمی و ساختارهای حکمرانی دیجیتال می توانند به تضعیف یا تقویت خودمختاری کاربران منجر شوند.روش: مطالعه با رویکرد آینده پژوهی انتقادی و بهره گیری از چارچوب «تحلیل لایه ای علی» (CLA) انجام شده است. داده ها از طریق مرور نظام مند منابع علمی در بازه ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ گردآوری شد. جستجو در پایگاه های اسکوپوس، گوگل اسکالر و نیز نورمگز و مگ ایران با کلیدواژه هایی مانند «algorithmic governance»، «autonomy» و «Causal Layered Analysis» صورت گرفت. در مجموع ۹۴۲ رکورد شناسایی شد که پس از حذف موارد تکراری و غربالگری، ۸۶ منبع نهایی وارد تحلیل گردید. مراحل مرور بر اساس دستورالعمل پریسما مستند و داده ها با روش کدگذاری مضمون محور در چهار لایه CLA (لیتانی، نظام علی، جهان بینی و اسطوره/استعاره) دسته بندی شدند.یافته ها: نتایج نشان داد که فرسایش خودمختاری محصول تعامل نیروهای اقتصادی (سرمایه داری نظارتی)، طراحی های فنی (شخصی سازی، پیش بینی محوری)، پارادایم های فرهنگی (داده گرایی، فناوری محوری) و اسطوره های اجتماعی (الگوریتم دانای کل) است. بر این اساس و با شناسایی دو نیروی پیشران «بهینه سازی و کنترل» و «عاملیت و خودتعیین گری»، چهار سناریو ترسیم شد: استمرار سلطه الگوریتم، مقاومت و آگاهی انتقادی، همزیستی و خودمختاری تقویت شده، و مخاطب منفعل و فروکاهش یافته.نتیجه گیری: آینده خودمختاری تقدیر فناورانه نیست بلکه پروژه ای اجتماعی–سیاسی است که تحقق آن به سیاست گذاری داده محور، طراحی حساس به ارزش و ترویج سواد الگوریتمی وابسته است.

کلیدواژه ها:

خودمختاری ، الگوریتمی ، تحلیلی لایه علی ، حکمرانی الگوریتمی ، آینده پژوهی