تجرد نفس و فاعلیت ذهنی در معرفت شناسی علامه طباطبایی و چالش ادراک در هوش مصنوعی

این مقاله به بررسی انتقادی امکان ادراک در هوش مصنوعی از منظر مبانی معرفت شناسی فلسفه اسلامی، با تمرکز بر دیدگاه علامه طباطبایی، می پردازد. در این چارچوب، مفاهیمی چون تجرد نفس، فاعلیت ذهنی، علم حضوری و نظریه اتحاد عالم و معلوم، به عنوان ارکان بنیادین فرآیند شناخت حقیقی در انسان معرفی می شوند. بر اساس این مبانی، ادراک، امری حضوری و وجودی است که در آن، نفس مدرک با معلوم وحدت می یابد و علم، نوعی حضور عینی متعلق در نفس است، نه صرف پردازش داده یا بازنمایی نمادین. از سوی دیگر، ساختار شناختی هوش مصنوعی، متکی بر الگوهای محاسباتی، پردازش نمادین و یادگیری آماری است که فاقد هرگونه ادراک حضوری یا اتحاد وجودی با متعلق شناخت می باشد. مقاله نشان می دهد که با غیاب تجرد، فاعلیت ذهنی و یگانگی وجودی با متعلق، آنچه در هوش مصنوعی به عنوان «ادراک» نامیده می شود، از سنخ علم حقیقی نیست و بیشتر به شبیه سازی بیرونی رفتارهای شناختی محدود می گردد. در نتیجه، از منظر فلسفه علامه طباطبایی، علم و ادراک در معنای حقیقی آن، امری منحصر به موجود مجرد و دارای نفس است و نمی توان آن را در سامانه های فاقد وجود مجرد و شعور حضوری تحقق یافته تلقی کرد. این تحلیل، افقی نو در نقد مبنای معرفتی هوش مصنوعی و تبیین مرزهای انسان و ماشین ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

علامه طباطبایی ' ، ' تجرد نفس ، ' ، 'فاعلیت ذهنی' ، ' هوش مصنوعی