«هیولی، بساطت و عاقلیت در ترازوی نقد فیاض لاهیجی: تحلیلی بر حواشی وی بر تعلیقات محقق خفری بر شرح تجرید»

این پژوهش به واکاوی دیدگاه فیاض لاهیجی درباره هیولی، بساطت و ملاک عاقلیت می پردازد؛ دیدگاهی که در حواشی وی بر تعلیقات محقق خفری بر شرح تجرید، در قالب نقد هم زمان مشائیان، اشراقیان و (محقق خفری) بیان شده است. لاهیجی با تکیه بر تعریف ابن سینا در شفا، بساطت هیولی را از سنخ «بساطت جنسی» می داند و آن را فاقد هرگونه بساطت وجودی و به تبع آن عاقلیت می شمرد. او دیدگاه سهروردی مبنی بر «بسیط تر بودن هیولی از هر چیز» را ناشی از خلط میان ماهیت و وجود، و چشم پوشی از تکثر واقعی هیولی به واسطه صور می داند. در بخش نقد محقق خفری، لاهیجی تمایز دقیقی میان «معقول بودن» (به معنای قابلیت تعقل) و «عاقل بودن لذاته» ترسیم می کند و فعلیت قائم بالذات را شرط لازم برای ظهور و عاقلیت می داند؛ شرطی که در هیولی، حتی با وجود داشتن وجودی ضعیف، تحقق ندارد. یافته های این مقاله نشان می دهد که لاهیجی در این مناقشه، ضمن حفظ چارچوب حکمت مشاء در تعریف هیولی، در ارزیابی ملاک عاقلیت به رویکردی مستقل و تحلیلی دست می یابد که بساطت و قابلیت هیولی را از حیث معرفتی به نحو بنیادین بازتعریف می کند.

کلیدواژه ها:

فیاض لاهیجی ، هیولی ، عاقلیت ، معقولیت ، محقق خفری