حکمت عملی به مثابه بنیانی برای رهبری در بحران: تبیین فضیلت شجاعت در پرتو سنت فلسفی اسلامی و گفتمان معاصر فرونسیس

تمایز هستی شناختی و معرفت شناختی عقل نظری و عقل عملی، از ارکان بنیادین سنت فلسفی اسلامی است که در خوانش حکمای مسلمان از مفهوم ارسطویی «فرونسیس» (حکمت عملی) ریشه دارد. این تمایز در نظام های مشاء و حکمت متعالیه به اوج ظرافت رسیده و واجد دلالت های انضمامی در ساحت تدبیر فردی و اجتماعی، به ویژه در بحران هاست. با توجه به «بحران حکمت» در جهان معاصر (نظیر حماقت کارکردی سازمانی و بی اخلاقی های سیستمی که کوپرس و پاولین (۲۰۱۳) ترسیم کرده اند)، بازگشت به مبانی حکمت عملی در سنن غیرغربی ضرورتی مضاعف می یابد. هدف این مقاله، تبیین سازوکار به کارگیری عقل عملی در موقعیت های بحرانی از رهگذر تحلیل فضیلت شجاعت در اخلاق فلسفی اسلامی است. مسئله اصلی، چگونگی تمایز شجاعت به مثابه فعلی عقلانی از دو کرانه انحرافی «تهور» (بی باکی جاهلانه) و «جبن» (ترس ذلیلانه) است. روش پژوهش، کیفی و مبتنی بر تحلیل محتوای تطبیقی و استنباط فلسفی از متون دست اول ابن سینا، بهمنیار و ملاصدرا، همراه با بهره گیری از مفاهیم گفتمان معاصر حکمت عملی است. یافته ها نشان می دهند شجاعت در منظومه فکری اسلامی، نه یک هیجان، بلکه ثمره هماهنگی معرفت به اصول کلی (حکمت نظری) با تشخیص مقتضیات جزئی (عقل عملی) است. رهبر حکیم در بحران با تمسک به عقل عملی تربیت یافته، قوه غضبیه را چنان تعدیل می کند که از یک سو امنیت را بیهوده به خطر نیندازد (نفی تهور) و از سوی دیگر میدان عمل را خالی نکند (نفی جبن). این الگو، پاسخی به فراخوان پرورش فرونسیس به عنوان بدیلی برای عقلانیت ابزاری حاکم بر سازمان های معاصر است.

کلیدواژه ها:

حکمت عملی ، عقل عملی ، رهبری بحران ، فلسفه کاربردی ، تحلیل مفهومی