خوانش نشانه معناشناختی تحول سوژه و ابژه در شعر «قاصدک» از مهدی اخوان ثالث بر مبنای نظام های لاندوفسکی

در نشانه معناشناسی حسیادراکی، معنا فراتر از کنش های برنامه مدار، از تجربه زیسته، هم حضوری و تعامل حسی میان سوژه و جهان پدید می آید. در این چارچوب، ابژه می تواند از جایگاه نقش مضمونی فراتر رود و در شکل گیری یا تعلیق معنا نقشی فعال ایفا کند. این پژوهش با اتخاذ رویکرد پساگرمسی و بر پایه نظام های گفتمانی اریک لاندوفسکی می کوشد شعر «قاصدک» مهدی اخوان ثالث را از منظر تعاملات حسی-ادراکی میان سوژه/ ابژه و با بهره گیری از روش توصیفی- تحلیلی بازخوانی کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که هر چهار نظام معنایی لاندوفسکی در این سروده حضور دارند؛ با این تفاوت که کارکرد نمادین قاصدک به عنوان پیام آور، برخلاف خوانش های تاریخی رایج، تثبیت نمی شود بلکه دچار تعلیق می گردد. قاصدک که در آغاز ابژه ای برنامه مدار است، پس از بحران بازنمایی و در جریان تعامل حسی و هم حضوری، به هم سوژه ای پدیداری استحاله می یابد که بدون برخورداری از کنش مستقل، کانون برانگیختگی معنا و خودآگاهی سوژه مرجع قرار می گیرد. در مقابل، سوژه مرجع در اثر شوک ناشی از ناپایداری معنا و تعلیق کارکرد نماد، از کنشگری فاصله می گیرد و در وضعیت مات شدگی فرو می ماند؛ و کنش جای خود را به ادراک، انتظار معلق و تجربه زیسته نقصان می دهد. یافته پژوهش نشان می دهد که در این شعر، نظام تطبیق، به صورت فرایندی ناکام و فرسایشی، در نهایت به حذف تدریجی فاصله ادراکی سوژه و استیلای جهان-ابژه بر میدان معنا می انجامد. از این منظر، شعر «قاصدک» را می توان هم سندی شاعرانه از بحران تاریخی معنا و هم تاملی ژرف بر تنهایی هستی شناختی انسان معاصر دانست.

کلیدواژه ها:

اریک لاندوفسکی ، مهدی اخوان ثالث ، قاصدک ، نظام های گفتمانی ، سوژه ، ابژه