<span lang="FA">بازشناسی هویت وجودی صادر نخستین بر اساس وجوه تسمیه در حکمت و عرفان اسلامی

قاعده «الواحد» یکی از قواعد مبرهن و بنیادین فلسفه اسلامی است که بر پایه آن، از علت واحد بسیط من جمیع الجهات، جز معلول واحد صادر نمی شود. این قاعده این پرسش بنیادین را پیش می نهد که نخستین حقیقت صادر از واجب تعالی چه هویتی دارد. حکیمان و عارفان برای این حقیقت، نام ها و تعابیر فراوانی به کار برده اند. هرچند علامه حسن زاده آملی فهرستی مشتمل بر ۸۱ نام فراهم آورده است، این فهرست نه مدعی استقصای کامل بوده و نه تحلیلی نظام مند از وجوه تسمیه این نام ها ارائه کرده است. هدف پژوهش حاضر، بازشناسی هویت وجودی صادر نخستین از رهگذر تحلیل وجوه تسمیه، تکمیل مستند فهرست اسامی بر اساس منابع دست اول حکمی، عرفانی و روایی، و ارائه دسته بندی مفهومی آنهاست. پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و بر پایه بررسی نظام مند منابع دست اول انجام شده و با ملاک وحدت مسمی و حذف موارد مترادف، ۹۴ عنوان برای صادر نخستین احصا گردید که ۱۳ عنوان آن در مقایسه با فهرست مشهور علامه حسن زاده آملی افزوده شده است. این نام ها در هفت دسته مفهومی شامل وجودی-فیضی، نورانی-ظلی، رحمتی-نفسی، تعینی-برزخی، عرشی-کتابی، انسان کامل و رمزی-عرفانی طبقه بندی شدند. یافته ها نشان می دهد که همه این تعابیر به حقیقتی واحد اشاره دارند و اختلاف آنها ناشی از تفاوت حیثیات، اعتبارات و نسبت های وجودی صادر نخستین با مبدا و مراتب هستی است. همچنین نسبت میان مفاهیمی چون نفس رحمانی، فیض منبسط، عقل اول و نور محمدی در قالب نظامی واحد و بر اساس مبانی حکمت متعالیه و عرفان نظری تبیین گردیده است.

کلیدواژه ها:

صادر نخستین ، نفس رحمانی ، قاعده الواحد ، فیض منبسط ، وجوه تسمیه ، بسیط الحقیقه