بررسی فعالیت آنتی اکسیدانی و ارتباط آن با فنل و فلاونوئید کل در اکوتیپ های مریم نخودی (Teucrium polium L.) در جنوب ایران جهت شناسایی ژرم پلاسم برتر برای استفاده دارویی

سابقه و هدف: گیاه دارویی مریم نخودی (Teucrium polium L.) گیاهی چندساله از خانواده نعناع (Lamiaceae) به خواص کاهندگی قند خون شناخته شده است. شاخه های گلدار آن حاوی ترکیبات فنولی و فلاونوئیدی هستند که اثرات مقوی، ضددرد و آنتی اکسیدانی دارند. با توجه به تاثیر عوامل محیطی بر ترکیبات فیتوشیمیایی، این پژوهش به ارزیابی فعالیت آنتی اکسیدانی، محتوای فنولی و فلاونوئیدی ۱۸ اکوتیپ از جنوب ایران پرداخت. هدف، شناسایی اکوتیپ های برتر با پروفایل بهینه برای کاربردهای دارویی و ارائه پایه ای برای حفاظت و تکثیر تجاری آنها بود.مواد و روش ها: در این پژوهش ۱۸ اکوتیپ مریم نخودی در مرحله گل دهی کامل از زیستگاه های مختلف در جنوب ایران، شامل استان های هرمزگان (سیاهو، زیارتعلی، گنو و هماگ)، کرمان (ساردوئیه، مهروئیه، دهبکری، انجرک، ردور، نراب، رمون، راین، کندر، اسفندقه، چاه شاهی و جنت آباد)، بوشهر (کنگان) و کهگیلویه و بویراحمد (دنا) جمع آوری شدند. شاخه های گل دار در سایه و دمای اتاق خشک شده، پودر شدند و عصاره متانولی آن ها به روش خیساندن برای ارزیابی خواص فیتوشیمیایی تهیه شد. محتوای فنولی کل با استفاده از معرف فولین- سیوکالتو و اندازه گیری جذب نوری در ۷۵۰ نانومتر، با کالیبراسیون بر اساس منحنی استاندارد اسید گالیک، تعیین شد. محتوای فلاونوئیدی کل با روش رنگ سنجی کلرید آلومینیوم و اندازه گیری جذب نوری در ۴۱۵ نانومتر، با کالیبراسیون بر اساس منحنی استاندارد کوئرستین، اندازه گیری شد. ظرفیت آنتی اکسیدانی با استفاده از آزمون خنثی سازی رادیکال آزاد ۲,۲-دی فنیل-۱-پیکریل هیدرازیل (DPPH) و اندازه گیری جذب نوری در ۵۱۷ نانومتر ارزیابی شد. تمامی اندازه گیری ها در سه تکرار انجام شد و داده ها با استفاده از تحلیل واریانس یک طرفه (ANOVA) و آزمون چند دامنه ای دانکن (۰۵/۰>p ) تحلیل شدند.یافته ها: زیستگاه به طور معنی داری بر ترکیبات فیتوشیمیایی گیاه مریم نخودی تاثیرگذار بود (۰۱/۰>p ). در میان ۱۸ اکوتیپ مورد بررسی، اکوتیپ سیاهو (هرمزگان) بیشترین محتوای فنولی (۶۶/۸۶ میلی گرم معادل اسید گالیک بر گرم وزن خشک) و اکوتیپ کندر (کرمان) بیشترین محتوای فلاونوئیدی (۴۵/۵۶ میلی گرم معادل کوئرستین بر گرم وزن خشک) را داشتند. همچنین، اکوتیپ نراب (کرمان) بالاترین مقدار IC۵۰ را (۰۲/۸۵ میکرو گرم بر میلی لیتر) نشان داد که این امر بیانگر فعالیت آنتی اکسیدانی ضعیف تر این اکوتیپ نسبت به سایر اکوتیپ ها است. تحلیل همبستگی نشان داد بین مقدار فنول کل و معکوس مقدار IC۵۰ رابطه مثبت و معنی دار (R² = ۰.۸۲) وجود دارد؛ به بیان دیگر، افزایش فنول کل با کاهش مقدار IC۵۰ (و در نتیجه افزایش قدرت آنتی اکسیدانی) ارتباط معنی داری داشت که نقش فنول کل در فعالیت آنتی اکسیدانی گیاه را تایید می کند. اکوتیپ های دو استان کرمان و هرمزگان به طور مداوم نسبت به اکوتیپ های استان های بوشهر و کهگیلویه و بویراحمد عملکرد بهتری داشتند. اکوتیپ سیاهو در محتوای فنولی ۲۵ درصد بالاتر از میانگین سایر اکوتیپ ها بود؛ در حالی که کندر در فلاونوئیدها برتری داشت. تفاوت های آماری معنی دار (۰۵/۰>p ) بین اکوتیپ ها، نشان دهنده تاثیر عوامل محیطی مانند ارتفاع و بارندگی بر تنوع فیتوشیمیایی بود. نتیجه گیر ی: نتایج این پژوهش نشان داد که شرایط اکولوژیک مناطق مرتفع (از جمله تابش بیشتر، نوسان دمایی و بارندگی کمتر) به طور قابل توجهی موجب افزایش ترکیبات فنولی، فلاونوئیدی و ظرفیت آنتی اکسیدانی در گیاه مریم نخودی می شود. این یافته ها لزوم توجه همزمان به عوامل محیطی مانند ارتفاع، دما و بارش را در انتخاب ژرم پلاسم های برتر برای اهداف دارویی و صنعتی نشان می دهد. معرفی اکوتیپ های پرمحتوا (نظیر کندر، سیاهو و اسفندقه) می تواند زمینه ساز توسعه ی کشت پایدار، حفظ منابع طبیعی و بهبود کیفیت فرآورده های دارویی مبتنی بر این گیاه باشد.

کلیدواژه ها:

آزمون DPPH ، ترکیبات فلاونوئیدی ، ترکیبات فنولی ، تنوع رویشگاهی ، متابولیت های ثانویه