تحول روایت های داستان بهرام چوبینه؛ بازتاب دیدگاه های گوناگون در منابع کهن و شاهنامه

درباره ی بهرام چوبینه روایت های گوناگونی وجود دارد؛ با مطالعه ی منابع تاریخی و شاهنامه، می توان چهار دیدگاه اصلی درباره ی او مشخص کرد: ۱. داستان های مردمی و افسانه های حماسی حامی بهرام؛ ۲. دیدگاه موبدان و سپاهیان همراه او؛ ۳. دیدگاه درباریان و سپاهیان طرفدار خسرو؛ ۴. افسانه ها و قصه های مردمی حامی خسرو. این پژوهش با رویکرد توصیفی تحلیلی و با تکیه بر دیدگاه های یادشده، به بررسی روایت های بهرام چوبینه در منابع تاریخی و شاهنامه می پردازد. داستان بهرام را می توان در سه بخش کلی بررسی کرد: نخست، از انتصاب او برای نبرد با ترکان تا مواجهه با خسرو در کنار نهروان؛ دوم، از فرار خسرو به روم تا بازگشت او؛ سوم، نبرد نهایی میان خسرو و بهرام و فرار او به نزد خاقان چین. با توجه به فقدان نسخه ی اصلی بهرام چوبین نامه، ارتباط بخش نخست با آن متن، به طور قطعی قابل اثبات نیست؛ با این حال، تحلیل تطبیقی منابع و ویژگی های شاهنامه نشان می دهد این بخش از نظر محتوایی با روایت های حامی بهرام، که احتمالا در بهرام چوبین نامه بازتاب بیشتری داشته اند، همخوانی دارد. در بخش نخست، روایت های بهرام با داستان های ملی و پهلوانی و شخصیت هایی چون اسفندیار و آرش تلفیق یافته و در منابع فارسی، عربی و ارمنی مانند تاریخ سبئوس، بازتاب یافته اند. در مقابل، روایت های حامی خسرو مبتنی بر خدای نامه اند که بازتاب دهنده ی دیدگاه رسمی ساسانیان است. در بخش دوم و سوم، روایت های رسمی  و حامی خسرو غالب اند؛ اما روایت های مربوط به جنگاوری بهرام در دربار خاقان و پهلوانی گردیه با روایت های نخست هم خوانی بیشتری دارند. شاید بتوان گفت فردوسی در نظم دهی داستان ها، افزون بر خدای نامه، از روایت هایی چون بهرام چوبین نامه بهره برده که احتمالا در آن دیدگاه های مردمی نیز انعکاس یافته است. این پیوندها می تواند بیانگر فرآیند تدریجی و چندلایه ی تلفیق روایت های رسمی و غیررسمی و دیدگاه های متضاد باشد که فردوسی آن را در ساختاری منسجم بازآفریده است.

کلیدواژه ها:

بهرام چوبینه ، تاریخ ، حماسه ، شاهنامه ، فردوسی