<span dir="RTL" lang="FA">خاقانی و تحول تاریخی وزن دوری د ر شعر فارسی

در این مقاله کوشیده ایم تا با استفاده از قواعد و شیوه تقطیع عروض ابوالحسن نجفی و براساس شواهد انبوهی از اشعار فارسی، به این سوال پاسخ دهیم که آیا دو وزن «مستفعل مستفعل (۲بار)» (عروض سنتی: مفعول مفاعیلن (۲بار)) و «مستفعلن مفاعل (۲بار)» (عروض سنتی: مفعول فاعلاتن (۲بار)) وزن هایی دوری­اند یا خیر؟ براساس رویکرد ساخت گرا و همزمانی ابوالحسن نجفی این دو وزن دوری­اند، اما درچهارچوب رویکرد درزمانی یا تاریخی، برای پاسخ به این پرسش علاوه بر ملاحظات صوری، به برخی اطلاعات تاریخی نیز نیاز داریم. صرف نظراز نمونه های انگشت شمار متعلق به شاعران پیش از نیمه دوم قرن پنجم، کاربرد گسترده این دو وزن عمدتا از نیمه دوم قرن پنجم رواج یافت و تا پایان قرن ششم ادامه داشت. این دو وزن را که با استفاده از اختیار تسکین از روی دو وزن کم کاربرد و اصطلاحا بلند و نامطبوع «مستفعل مستفعل مستفعل مستفعل» و «مستفعلن مفاعل مستفعلن مفاعل» ساخته شده اند، شبه دوری می نامیم و آنها را اختصارا به صورت «مستفعل مستفعل/» و «مستفعلن مفاعل/» نمایش می دهیم. مهم ترین ویژگی وزن های شبه دوری این است که هیچ گاه آخرین هجای پاره نخست هر مصراع در آنها کشیده نیست مگر این که هجای آغازی پاره بعدی با «الف» شروع شده باشد. از اواخر قرن ششم به بعد، دو وزن شبه دوری به تدریج مبدل به وزن های دوری «مستفعل مستفعل//» و «مستفعلن مفاعل//» شدند و ویژگی خاصی یافتند: هجای کشیده پایان پاره نخست در آنها، حکم هجای پایان مصراع را یافت و لذا دیگر لازم نبود که هجای پاره بعداز آنها با الف آغاز شود. در این مقاله نشان داده ایم که چگونه خاقانی بیشترین سهم را در شکل گیری روال فوق برعهده ­داشته است.

کلیدواژه ها:

خاقانی ، عروض تاریخی ، تحول وزن ها ، وزن های بلند ، وزن های شبه دوری ، وزن های دوری