حضور پیش از عقلانیت: نسبت سنجی نظریه شعور بالذات ابن سینا و نظریه های عقل گرایانه خودشناسی

نظریه شعور بالذات ابن سینا و نظریه های عقل گرایانه خودشناسی، هر دو در پی تبیین آگاهی انسان از خویشتن اند، اما منشا و مبنای این آگاهی را به گونه ای متفاوت تفسیر می کنند. ابن سینا خودآگاهی را مرتبه ای حضوری و وجودی می داند که پیش از هرگونه مفهوم پردازی، استدلال و فعالیت عقلانی تحقق دارد؛ در مقابل، نظریه های عقل گرایانه، به ویژه در آثار شومیکر، موران، استولجار و اسمیتیز، خودشناسی را از لوازم عقلانیت، عاملیت معرفتی و ساختار هنجاری ذهن می شمارند. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین نسبت نظری این دو رویکرد و ارزیابی قلمرو تبیینی هر یک در توضیح خودآگاهی بنیادین است. پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و رویکردی تطبیقی، مولفه های نظریه شعور بالذات را بر پایه شش معیار هستی شناختی و معرفت شناختی بازسازی می کند، سپس مهم ترین تقریرهای عقل گرایانه را تحلیل و با بهره گیری از تمثیل انسان معلق ظرفیت تبیینی آنها را مقایسه می نماید. یافته ها نشان می دهد که هر دو رویکرد در رد الگوی مشاهده ای و تاکید بر غیراستنتاجی بودن آگاهی از خویشتن اشتراک دارند، اما اختلاف اصلی آنها به تبیین منشا این آگاهی بازمی گردد. نوآوری مقاله در بازسازی نسبت نظری این دو رویکرد و ارائه الگوی سه لایه «حضور، دلیل و تفسیر» است؛ الگویی که «حضور» را مبنای خودآگاهی بنیادین، «دلیل» را سطح خودشناسی عقلانی و «تفسیر» را مرتبه بازاندیشانه فهم خویشتن معرفی می کند و نشان می دهد این دو سنت فلسفی را می توان در چارچوبی واحد و مکمل بازسازی کرد.

کلیدواژه ها:

ابن سینا ، انسان معلق ، خودآگاهی ، شعور بالذات ، نظریه عقل گرایانه