زیست بوم تاریخی ندوشن (یزد): بازخوانی مسکن چندخانواری و تولید اجتماعی فضا در ایران مرکزی

هدف: تبیین عوامل شکل گیری و تداوم مسکن چند خانواری در شهر تاریخی ندوشن (استان یزد) و رابطه آن با ساختار فضایی، اقتصادی و فرهنگی بافت از منظر «تولید اجتماعی فضا» است. روش پژوهش: این مطالعه با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمونی انجام شد؛ داده ها از طریق مصاحبه های عمیق با ۹ سالمند باتجربه (سنین ۶۷ تا ۱۰۳ سال) از ساکنان بومی ندوشن که به اشباع نظری رسید و با جمع آوری و با نرم افزار MAXQDA ۲۰۲۰ تحلیل شدند. یافته ها: پنج مضمون کلیدی استخراج شد: ساختار خانه ها، اقتصاد و معیشت خانواده ها، روابط خانوادگی و اجتماعی، امنیت و احساس آرامش و شرایط بهداشتی و سلامت عمومی. یافته ها نشان می دهد که زندگی چند خانواری پاسخی هوشمندانه به سه چالش ساختاری محصوریت درون حصار (که توسعه افقی را محدود می کرد)، ناامنی تاریخی (مانند حمله دزدان در زمان قاجاریه چون ناصر خان و منصور خان)، و فقر اقتصادی مطلق بوده است. در این الگو، خانه از صرفا «ماوا» به «شبکه ای از اعتماد، همیاری و سلامت جمعی» تبدیل شده است. فضاهای مشترک (حیاط، تنور، جوی آب)، اقتصاد غیر نقدی، سیستم بدلی در کشاورزی، اشتراک در منابع (مانند هیزم و الاغ)، و مراقبت گروهی از سالمندان و بیماران، از ویژگی های برجسته این نظام بوده اند. حتی مدیریت بهداشتی از طریق دست شویی های جداگانه برای تولید کود و نوبت بندی در حمام های عمومی در چهارچوب این همبستگی تعبیه شده بود. نتیجه گیری: زیست چند خانواری در ندوشن الگویی فرهنگی و پایدار است و نمونه ای زنده از «تولید اجتماعی فضا» محسوب می شود؛ فضایی که ساکنان آن را نه از بالا و از طریق برنامه ریزی بیرونی بلکه از پایین و از دل همزیستی تولید کرده اند. این یافته ها هشداری است در برابر سیاست های معاصر مسکن که خانه را به واحدی مصرفی و منفعل تبدیل کرده اند و تاکید می کنند که پایداری اجتماعی زمانی شکل می گیرد که فضا تولید شود، نه صرفا ساخته شود. محدودیت اصلی این پژوهش، حجم نمونه کوچک و تمرکز آن بر یک نمونه موردی (ندوشن) است که تعمیم پذیری نتایج را به سایر مناطق با احتیاط مواجه می سازد.

کلیدواژه ها:

Collective Housing ، Nadushan ، Social Sustainability ، Culture of Dwelling ، Indigenous Space. ، مسکن جمعی ، ندوشن ، پایداری اجتماعی ، فرهنگ سکونت ، فضای بومی.