درنگ، تراکم معنایی و تکرار در خوانش هفت پیکر؛ برساخت تجسمی از الگوی زمان توصیفی فیلیپ هامون در نگارگری ایرانی (مطالعه موردی: دو نسخه از کتابخانه ملی فرانسه)

هفت پیکر نظامی گنجوی، به عنوان یکی از مهم ترین منظومه های ادبیات فارسی، همواره الهام بخش نگارگران ایرانی بوده است. با وجود پژوهش های متعدد درباره متن و نگاره های این اثر، چگونگی بازنمایی زمان توصیفی در متن و تصویر کمتر به صورت تطبیقی بررسی شده است. این پژوهش با بهره گیری از آرای فیلیپ هامون درباره گفتمان توصیفی، چارچوبی تحلیلی برای مطالعه زمان توصیفی در متن و نگاره های هفت پیکر ارائه می کند. بدین منظور، دو نسخه مصور هم عصر از خمسه نظامی (۹۳۸ و ۹۹۷ هجری قمری) موجود در کتابخانه ملی فرانسه به صورت هدفمند انتخاب شد. پرسش اصلی پژوهش این است که زمان توصیفی در متن هفت پیکر و نگاره های آن، بر پایه چارچوب تحلیلی برساخته از گفتمان توصیفی هامون، چگونه سازمان می یابد. پژوهش با روش توصیفی-تطبیقی با رویکرد تحلیلی ساختارگرایانه-روایت شناسانه انجام شده و تحلیل بر سه شاخصه درنگ، تراکم معنایی و تکرار استوار است. یافته ها نشان می دهد که در شاخص درنگ، نظامی با کاهش افعال حرکتی و گسترش توصیف های ایستا، جریان روایت را به تعلیق درمی آورد و این ویژگی در نگاره ها با ایستایی ژست ها، تعادل ترکیب بندی و کاهش نشانه های حرکت بازنمایی می شود. در بعد تراکم معنایی، شعر از طریق انباشت واژگان رنگ، نور و استعاره و نگاره ها از طریق تنوع عناصر تصویری، تزئینات و رنگ، لایه های معنایی متعددی را شکل می دهند. در شاخصه تکرار نیز بازگشت الگوهای زبانی در متن با تکرار موتیف ها و ریتم های بصری در تصویر متناظر است و زمان روایت را از توالی صرف رویدادها به تجربه ای تاملی تبدیل می کند. نتایج نشان می دهد چارچوب تحلیلی برساخته بر پایه آرای هامون، افزون بر تحلیل متن ادبی، قابلیت تبیین منطق زمان توصیفی در نگارگری ایرانی را نیز دارد و امکان مطالعه تطبیقی روایت ادبی و روایت تصویری را در چارچوبی واحد فراهم می سازد.

کلیدواژه ها:

درنگ توصیفی ، فیلیپ هامون ، گفتمان توصیفی ، هفت پیکر نظامی ، نگارگری ایرانی