پژوهشی در فرهنگ لغت قرآنی نقودالجمان فی عقودالترجمان (نسخه ۶۰۹ آستان قدس)

سنت فرهنگ‎نویسی قرآنی به زبان فارسی میراثی غنی است که آثار گران‎سنگ و درعین‎حال ناشناخته‎ای را در خود جای داده‎است. کتاب نقودالجمان فی عقودالترجمان که در قرن هفتم هجری تالیف شده، فرهنگی قرآن‎محور و چندوجهی است که واژگان قرآن کریم را از سوره حمد تا ناس شرح می‎دهد و ترکیبی از ترجمه، تفسیر و نکات صرفی و نحوی ارائه می‎کند. این مقاله برای نخستین بار به معرفی جامع و تحلیل ویژگی‎های این اثر با تکیه بر کهن‎ترین نسخه خطی آن (کتابت ۶۰۹ق در کتابخانه آستان قدس رضوی) می‎پردازد. پس از بررسی هویت احتمالی مولف و تاریخ تالیف، ساختار و روش او در شرح واژگان تحلیل شده‎است. بخش اصلی مقاله به واکاوی ویژگی‎های زبانی نسخه در سه سطح رسم‎الخطی، واژگانی و دستوری اختصاص یافته‎است. نتایج نشان می‎دهد که نقودالجمان سندی ارزشمند برای مطالعات زبان‎شناسی تاریخی، سبک‎شناسی و تاریخ فرهنگ اسلامی در ایران است؛ ارزشی که از طریق ثبت واژگان کهن فارسی و انعکاس سبک نگارش قرون میانی به‎دست آمده‎است. به‎طور مشخص، کاربرد اصطلاحات محلی (مانند «کبوتر بنا» برای «ورشان» که پیوند مولف با حوزه فرهنگی خراسان را نشان می‎دهد) و ویژگی‎های تلفظی و آوایی خاص (مانند نگارش ذال معجم در کلماتی چون «پیدا» و «هویدا» که بازتاب‎دهنده تلفظ متفاوت آن‎هاست) اهمیت این اثر را به‎عنوان منبعی دست اول برای درک تحولات زبان فارسی دوچندان می‎کند.

کلیدواژه ها:

نقودالجمان ، واژه‎نامه قرآنی ، نسخ خطی کهن ، زبان فارسی ، تصحیح متون