بازبینی و تحلیل اشعار و امثال فارسی موجود در تاریخ غیاثی (نمونه ای از کاربرد ادب فارسی در بغداد در سده نهم هجری)

کتاب التاریخ الغیاثی، اثری نگاشته شده به زبان عربی از غیاث الدین عبدالله بن فتح الله بغدادی فلکی کاتب (زنده در اوایل قرن دهم هجری) جایگاه ویژه ای در تاریخ نگاری قرون نهم و اوایل دهم هجری دارد. پدیدآورنده اثر با تسلطی که به زبان فارسی داشته، از منابع تاریخی به این زبان استفاده کرده و علاوه بر آن، به اشعار پرشمار فارسی دارای ارزش تاریخی و یا با کاربرد «مثل» در کتاب خود استناد جسته است. بغدادی احتمالا در اواخر قرن نهم هجری کتاب خود را نگاشته و می دانیم که برخی ادبا و دیوان سالاران آن عهد در بغداد با زبان فارسی و ترکی آشنایی داشته اند. در یک مقایسه اولیه از این که این ادیب و مورخ تنها در دو یا سه موضع به مطالبی به زبان ترکی در کتاب خود استناد کرده، می توان به سلطه زبان فارسی در آن دوران در بغداد پی برد. چاپی که از تاریخ غیاثی در بغداد صورت گرفته، در ضبط صحیح اشعار فارسی دارای نقص و خطاهای بسیاری است. در این پژوهش، ابتدا همه آن اشعار استخراج، و در دو بخش (بخش «تاریخی» و بخش «امثال») دسته بندی شده است. سپس این سروده ها بر اساس یک رونوشت که از روی دست نویس موزه بغداد در حدود هشت دهه قبل تهیه شده و آن را علامه محمد قزوینی اصلاح کرده، و نیز با مراجعه به منابع متعدد دیگر اصلاح گردیده است. در این اصلاحات، سعی شده از منابعی استفاده شود که احتمالا جزو منابع بغدادی در این کتاب بوده است.

کلیدواژه ها:

تاریخ نگاری اسلامی ، غیاث الدین بغدادی ، زبان فارسی ، بغداد ، تصحیح انتقادی متون