نگاهی به زادسال صبا و تکوین منظومه های حماسی وی

فتحعلی خان صبای کاشانی پیشگام شاعران درباری قاجار است و میراث وی، گذشته از مدایح، در دو منظومه حماسی مفصل تبلور یافته است: شاهنشاهنامه و خداوندنامه که جایگاهی خاص در میان منظومه های قاجاری دارند. با این همه، آنچه شناخت دقیق صبا را دشوار کرده اختلاف نظر در زمان ولادت وی و تاریخ سرایش دو منظومه است؛ موضوعی که همچنان در پژوهش های ادبی و تاریخی نا گشوده مانده است. از این رو، مطالعه در این باب اهمیت و ضرورت می یابد؛ زیرا گذشته از تعیین زادسال و سرایش منظومه ها، روند تکوین آثار را پیش چشم می نهد. همچنین می تواند از تک ساحتی بودن مطالعات پیشین-که تنها به اشعار یا تذکره ها بسنده کرده اند- فراتر رود و افق های تازه ای بگشاید. جستار پیش رو بر پایه روش توصیفی-تحلیلی انجام شده و برای گردآوری داده ها شیوه کتابخانه ای به کار رفته است. سپس شواهد گردآوری شده در چارچوبی تطبیقی ارزیابی شده؛ چنان که می توان گفت این پژوهش با رویکردی تلفیقی انجام یافته است. با سنجش شواهد متن شناختی، روایت های معاصران و تذکره نویسان به عنوان شواهد بیرونی، قراین نسخه شناختی همراه با حوادث سیاسی و نظامی زمانه برآوردی دقیق تر از سال تولد صبا و حدود زمانی سرایش منظومه ها دستیاب شده و در کنار آن، فرضیه ویرایش و بازآرایی شاهنشاهنامه و ناتمام ماندن خداوندنامه مطرح شده است.

کلیدواژه ها:

صبای کاشانی ، حماسه سرایی قاجار ، شاهنشاهنامه ، خداوندنامه ، تاریخ نگاری ادبی