ارزیابی کارایی روش های مختلف خاک ورزی در کنترل فرسایش و حفظ کیفیت خاک در اراضی دیم شیب دار

مقدمه: فرسایش آبی خاک به عنوان یکی از چالش های اساسی کشاورزی پایدار و تهدیدی جدی برای ثبات اکوسیستم های طبیعی محسوب می شود. پوشش گیاهی و مدیریت اراضی نقش مهمی در کنترل فرسایش آبی خاک ایفا می کند. سیستم های مختلف خاک ورزی و کاشت بر میزان فرسایش خاک و عملکرد محصول به ویژه در اراضی شیب دار موثر هستند.روش شناسی پژوهش: این پژوهش با هدف بررسی تاثیر روش های مختلف خاک ورزی بر کنترل فرسایش آبی، به صورت آزمایش بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار در شیب ۶ تا ۱۲ درصد طی دو سال زراعی ۱۴۰۱-۱۴۰۰ و ۱۴۰۱-۱۴۰۲ در ایستگاه تحقیقات کشاورزی دیم مراغه اجرا شد. تیمارها شامل پنج روش خاک ورزی شامل ۱-کم خاک ورزی در جهت شیب (با پنجه غازی غلتک دار)، ۲-کم خاک ورزی عمود بر شیب، ۳-خاک ورزی مرسوم در جهت شیب (با گاوآهن برگردان دار و دیسک)، ۴-خاک ورزی مرسوم عمود بر شیب و ۵-بدون خاک ورزی بودند. از باران ساز با شدت بارش ۴۵ میلی متر بر ساعت استفاده شد و حجم رواناب، وزن رسوب، جرم مخصوص ظاهری و غلظت فسفر و پتاسیم قابل جذب در رسوبات اندازه گیری شد.یافته‎های پژوهش: نتایج نشان داد که خاک ورزی مرسوم در جهت شیب به طور میانگین بیشترین رواناب (۲۲۲۲ میلی لیتر) و رسوب (۱۴۸ گرم) را تولید کرد؛ در حالی که تیمار بدون خاک ورزی به ترتیب با ۳۵۰ میلی لیتر رواناب و ۱۱ گرم رسوب، کمترین مقادیر را داشت. روش های عمود بر شیب رواناب و رسوب را به طور معنی دار کاهش دادند (به ترتیب ۱۱۴۲-۱۴۹۸ میلی لیتر و ۲۹-۵۳ گرم)، اما کارایی آن ها در سال دوم کاهش یافت (به جز خاک ورزی سنتی عمود بر شیب که عملکرد بهتری در سال دوم نشان داد). جرم مخصوص ظاهری رسوبات در تیمار مرسوم در جهت شیب (۱/۱۷ گرم بر سانتی متر مکعب) بیشترین و در بدون خاک ورزی (۱/۰۱ گرم بر سانتی متر مکعب) کمترین مقادیر را داشت. همچنین هدررفت پتاسیم قابل جذب در تیمار خاک ورزی سنتی در جهت شیب (۱۲۱ میلی گرم بر کیلوگرم) به طور معنی دار بیشتر از بدون خاک ورزی (۴۶ میلی گرم بر کیلوگرم) بود. به طور کلی، تیمار بدون خاک ورزی به عنوان موثرترین روش در کاهش رواناب، رسوب و هدررفت عناصر غذایی شناسایی شد و کاربرد روش های خاک ورزی عمود بر شیب نیز می تواند به عنوان راهکاری میانی در مدیریت فرسایش اراضی دیم مورد توجه قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

خاک ورزی ، بقایای گیاهی ، شدت بارندگی ، شیب