بازنمایی شناختی مفهوم طمع در ضرب المثل های فارسی و مصری بر اساس چارچوب دستور شناختی لانگاکر

ضرب المثل ها یکی از بنیادی ترین شاخه های ادبیات عامیانه اند و به عنوان واحدهای زبانی کوتاه، فشرده و استعاری، حامل ذخایر عمیق فرهنگی، اجتماعی و اخلاقی ملت ها هستند. مثل نه تنها بازتابی از ذهنیت و نگرش های اخلاقی جامعه است، بلکه نقشی تعیین کننده در شکل دهی به الگوهای فکری و تربیتی دارد. از این رو، مطالعه علمی ضرب المثل ها می تواند ابزاری موثر برای شناخت جهان بینی و نظام ارزشی نهفته در زبان هر فرهنگ باشد.  پژوهش حاضر با رویکردی تطبیقی و در چارچوب "دستور شناختی لانگاکر" (۱۳۹۷) به بررسی بازنمایی مفهوم «طمع» در میان ضرب المثل های فارسی و مصری می پردازد. زبان را بخشی از فرایند شناخت انسان تلقی می کند و ارتباطی بنیادی میان "صورت زبانی، معنا و تجربه ذهنی" برقرار می سازد. این نظریه بر سه مولفه اصلی یعنی نمایه سازی شناختی ، طرحواره مفهومی (الگوی بازنمایی ذهنی) و وجه نمایی استوار است. به کارگیری این مولفه ها در بررسی ضرب المثل ها کمک می کند تا لایه های مفهومی پنهان در ساخت های زبانی و استعاری آشکار شود و رابطه میان زبان، شناخت و فرهنگ به صورت نظام مند تبیین گردد. منابع ضرب المثل های مصری از کتاب "الامثال العامیه" اثر احمد تیمور باشا انتخاب شده است. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی و تطبیقی است. نتایج نشان می دهد که در ضرب المثل های فارسی، طمع بر اساس "طرحواره علت–نتیجه اخلاقی مستقیم" و با تاکید بر وجه نمایی هنجاری و ارزش داورانه بازنمایی می گردد؛ در این فرهنگ، مسئله طمع بیشتر در قالب "نصیحت اخلاقی و اندرز" مطرح می شود. در مقابل، ضرب المثل های مصری، طمع را به صورت "تصویرسازی شناختی و رفتاری" بازنمایی می کنند که در آن مفاهیم از طریق استعاره های حسی چون «شکارچی–طعمه»، «ظرفیت–پرشدگی ناممکن» و «حرکت–فرجام» منتقل می گردد.  در فرهنگ فارسی، بازنمایی طمع گرایش به "اخلاق محوری انتزاعی و داوری ارزشی" دارد، حال آن که فرهنگ مصری بر "تجربه جسمانی، شهودی و زیست محور" تمرکز دارد. هر دو فرهنگ، طمع را منشا سقوط و نابودی معرفی می کنند، اما مسیر شناختی انتقال معنا در فارسی مبتنی بر عقلانیت اخلاقی و در مصری بر عینیت رفتاری است.

کلیدواژه ها:

Persian Proverbs ، Egyptian Proverbs ، Cognitive Semantics of Greed ، Langacker’s Cognitive Grammar ، ضرب المثل های فارسی ، ضرب المثل های مصری ، مفهوم شناسی طمع ، دستور شناختی لانگاکر