مبانی تاویل قاضی نعمان در اساس التاویل: نقد معرفت شناختی و روش شناختی

تاویل قرآن در سده ۴ق در گفتمان باطن گرای اسماعیلیه و خلافت فاطمی مسیری ویژه یافته که کتاب اساس التاویل قاضی نعمان مغربی نماینده شاخص آن است. مسئله اصلی مطالعه مبانی تاویلی قاضی نعمان در کتاب اساس التاویل، نقدهای وارد بر این مبانی، و چگونگی تاثیرپذیری این اثر از بافتار تاریخی گفتمانی عصر فاطمی است. در این مطالعه با روی کرد توصیفی تحلیلی، و با بهره گیری از تحلیل متن در فضای تاریخی و گفتمانی، به بررسی نظام مند مولفه های تاویلی قاضی نعمان پرداخته می شود. فرضیه مطالعه آن است که قاضی نعمان با غلبه بخشی به باطن گرایی عددی و تمثیلی و حصر مرجعیت تاویل در سلسله مراتب اسماعیلی، الفاظ را فدای نظام معرفتی پیش ساخته خود می کند؛ روشی که ریشه در فضای رقابتی با خلافت عباسی، ضرورت مشروعیت بخشی به خلافت فاطمی، و پاسخ گویی به چالش های فکری نوکیشان اسماعیلی دارد. یافته های این مطالعه پنج مولفه چالش برانگیز را در نظام تاویلی قاضی نعمان آشکار می کنند: حصر معرفتی در مرجعیت تاویل، نبود قواعد زبانی ثابت، گسست عملی میان ظاهر و باطن، جهت گیری تاویلات به سمت تثبیت سلسله مراتب اسماعیلی، و تنزل جایگاه پیامبران و مفاهیم توحیدی در برخی تاویلات. این ویژگی ها نشان می دهند نظام یادشده، بیش از آن که بر کشف معنا متمرکز باشد، به بازتولید ساختارهای معرفتی و نهادی عصر خود مشغول بوده است.

کلیدواژه ها:

تاویل باطنی ، خلافت فاطمی ، اسماعیلیه ، روش شناسی تفسیر ، امامت ، ظاهر و باطن