نقد تفسیر تشریفی «عزیر ابن الله» (توبه/ ۳۰) در پرتو الگوی جریان شناختی سوره حمد

این پژوهش به تعیین دلالت «عزیر ابن الله» در آیه ۳۰ سوره توبه و داوری میان دیدگاه های بنوت تشریفی و بنوت حقیقی می پردازد. پژوهش با روش تحلیلی و انتقادی و برپایه الگوی جریان شناختی سوره حمد نخست تقابل دو پارادایم خداشناختی «کن فیکون» و انگاره بنوت و ولادت الهی را با استناد به آیات قرآن تحلیل کرده است. سپس، مستندات بنوت تشریفی، دیدگاه طباطبایی، بازخوانی و نقد شده است. مطابق الگوی جریان شناختی سوره حمد، گفتار یهود و نصارا در آیه ۳۰ سوره توبه، در زمره جریان «مغضوب علیهم» و «ضالین» قرار می گیرد که در تقابل با صراط «منعم علیهم» و پارادایم «کن فیکون» است. نشانه هایی هم چون هم آیی دو گفتار در یک سیاق، تعبیر «یضاهئون»، ترتب حکم واحد «قاتلهم الله» و قرینه مناسبت حکم و موضوع، نشان می دهد که تعبیر مذکور ناظر به انحراف اعتقادی درباره فاعلیت الهی است. نقد ادله نشان داد، استناد طباطبایی به آیه ۱۸ سوره مائده برای اثبات کاربرد تشریفی «ابن» در فرهنگ یهود، با سیاق آیات پیرامون ناسازگار است. استناد به آیه ۳۱ سوره توبه، به دلیل خلط باور کلامی و اطاعت عملی، قرینه ای مستقل محسوب نمی شود. درنتیجه تفسیر تشریفی با منطق درونی قرآن و الگوی جریان شناختی سوره حمد سازگار نیست و آیه بر نوعی باور انحرافی درباره فاعلیت الهی و نسبت وجودی عزیر به خدا دلالت دارد که در تقابل با اصل توحیدی «کن فیکون» قرار می گیرد.

کلیدواژه ها:

بنوت الهی ، ولادت الهی ، کن فیکون ، سوره حمد ، المغضوب علیهم والضالین ، نقد تفسیر المیزان