نسبت مشیت و سنت الهی با سرنوشت و مسئولیت انسان: بازخوانی تفاسیر امامیه، اشاعره و معتزله

تبیین هندسه تعامل تکوینی و تشریعی باری تعالی با انسان از مباحث بنیادین چالش برانگیز در تفاسیر فریقین است. دو مفهوم مشیت الهی و سنت های حاکم بر هستی از کلیدی ترین مفاهیم در توضیح نحوه این تعامل به شمارمی روند. شناخت نسبت میان آن ها، چگونگی فاعلیت حق تعالی و حدود نقش آفرینی انسان را آشکارمی سازد. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی، با تکیه بر تفاسیر طراز اول امامیه و اهل سنت (اعم از اشاعره و معتزله)، به بازخوانی و نسبت سنجی میان این دو مفهوم پرداخته است. تاریخچه به وجود آمدن این بحث، هم چنین معنا و چیستی این دو متغیر در این جستار ذکرشده، تا شباهت ها و تفاوت های آن ها مشخص شود. یافته های تحقیق نشان می دهد برخلاف تصور بدوی که امکان تعارض میان فرآیند تخلف ناپذیر سنت ها و مطلق بودن مشیت الهی را نشان می دهد، رابطه این دو در دیدگاه معرفتی فریقین، رابطه ای طولی و مکملی است؛ بدین معنا که سنت های الهی، مجاری نظام مند و قانون مدار جریان مشیت در عالم خلق هستند. همچنین، این نظام مندی و بازخورد تکوینی اعمال انسان در قالب سنت ها، بستری برای تبیین عادلانه پاداش و کیفر، بدون آسیب به ساحت مشیت مطلقه را فراهم می آورد. از دیگر یافته ها در این پژوهش این‎که برخی مفسران معتقد اند مشیت خدا بر سنت ها تاثیرگذاراست. آنان سنت ها را پی رو و قرین با مشیت و برخی دیگر آن ها را نشانه ای از مشیت خداوندمی دانند. مفسرینی نیز این دو را به یک مفهوم گرفته اند. نتیجه این که ایشان با روی کردهای متفاوت معتقد اند مشیت در کل هستی برای تحقق سنت ها جریان دارد. آنان بر اهمیت این دو در فهم دین و عمل به احکام تاکیددارند.

کلیدواژه ها:

کلام الهی ، سنت های الهی ، سنت های تکوینی و تشریعی ، بازخورد اعمال ، جبر و اختیار