شوک های ژئوپلیتیک، نوسان و مدیریت ریسک در بازارهای مالی ایران: شواهدی از مطالعه رویداد، مدل های ‎EGARCH‑X‎ و تحلیل احساسات اخبار

هدف: هدف این پژوهش ارزیابی تجربی یکپارچه همراهی شوک های ژئوپلیتیک و اخبار درگیری نظامی با بازده، نوسان شرطی، نقدشوندگی و رفتار سرمایه گذاران در بازارهای مالی ایران است. سهم پژوهش تجربی است و ادعای ارائه نظریه جدید ندارد. بازار سهام، ارز، طلا، جریان پول حقیقی، شاخص های نقدشوندگی و متغیرهای خبری در یک طراحی واحد بررسی و اخبار به تهدید نظامی، اقدام نظامی محقق شده و کاهش تنش یا آتش بس تفکیک می شوند. همچنین مقایسه می شود که آیا مشخصات دارای اطلاعات خبری در ارزیابی برون نمونه ای عملکرد پیش بینی بهتری از مبناهای صرفا بازاری نشان می دهند. درگیری ژوئن ۲۰۲۵ و اپیزود ممتد آغازشده در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ به عنوان محیط های تجربی با شدت و تداوم متفاوت در نظر گرفته می شوند. دامنه استنباط به همراهی رویدادی، واکنش شرطی و روابط پیش بینی محدود است و اثر علی نامشروط ادعا نمی شود.روش: پژوهش کمی، طولی و پس رویدادی است و واحد تحلیل روز بازار/روز خبری است. داده های روزانه از ۱۳ دی ۱۳۹۸ تا ۱۹ ژوئیه ۲۰۲۶ پوشش داده می شوند. شاخص کل، شاخص هم وزن، شاخص صنایع منتخب، ارزش و حجم معاملات، ارزش بازار، خرید و فروش اشخاص حقیقی و وسعت بازار از سامانه شرکت مدیریت فناوری بورس تهران (TSETMC) استخراج شده اند. نرخ دلار بازار آزاد، طلای ۱۸ عیار و سکه امامی از آرشیو شبکه اطلاع رسانی طلا، سکه و ارز (TGJU) اخذ شده اند. کنترل های بین المللی شامل نفت برنت، طلای جهانی، VIX، شاخص بازارهای نوظهور MSCI و شاخص ریسک ژئوپلیتیک Caldara-Iacoviello از پایگاه های FRED/CBOE/MSCI و مجموعه داده مربوط تهیه شده اند. اخبار فارسی از منابع آرشیوی پیکره پژوهش گردآوری و با ثبت منبع، زمان انتشار و شناسه آرشیوی، پس از حذف بازنشرها با ساعات بازار تهران هم تراز شده اند. دست کم ۲۵۰۰ خبر با نمونه گیری طبقه بندی شده به صورت دستی برچسب گذاری و ParsBERT با TF-IDF+SVM و XLM-R مقایسه شده است. بازده ها به صورت تغییر لگاریتمی؛ بازده دلاری سهام به صورت تغییر لگاریتم نسبت شاخص سهام به نرخ ارز؛ جریان خالص پول حقیقی به صورت مقیاس شده با ارزش معاملات؛ و نقدشوندگی با گردش معاملات، معیار آمیهود و وسعت صعود-نزول اندازه گیری شده اند. شوک های غیرمنتظره تهدید، اقدام و کاهش تنش از باقیمانده شاخص های احتمالاتی خبر به دست آمده اند. مطالعه رویداد، EGARCH-X، رگرسیون های رفتاری و ارزیابی برون نمونه ای زمان مند برای سنجش واکنش بازار و عملکرد پیش بینی به کار رفته اند و متغیرهای جهانی، تقویمی، تحریم/مذاکره و رژیم ارزی در مدل ها کنترل شده اند.یافته ها: در پنجره [۰,+۱]، شوک اقدام نظامی محقق شده با کاهش ۳٫۴۲ درصدی شاخص دلاری بورس و ۲٫۶۷ درصدی شاخص هم وزن همراه است؛ در مقابل، دلار آزاد و طلای داخلی به ترتیب بازده غیرعادی مثبت ۲٫۹۱ و ۳٫۳۶ درصد دارند. جریان خالص پول حقیقی در پنجره [۰,+۳] حدود ۰٫۴۱ انحراف معیار کاهش می یابد. در معادله واریانس EGARCH-X شاخص هم وزن، ضریب اقدام نظامی ۰٫۳۴ و ضریب تهدید ۰٫۱۶ است و آزمون والد برابری آنها را با مقدار احتمال ۰٫۰۲۱ رد می کند. ضریب کاهش تنش منفی و از نظر قدر مطلق کوچک تر از ضریب اقدام است که با واکنش نامتقارن نوسان شرطی سازگار است. Macro-F۱ مدل ParsBERT برابر ۰٫۸۶ و برای TF-IDF+SVM برابر ۰٫۷۴ است. در آزمون برون نمونه ای، XGBoost بازار+خبر برای جهت بازده بورس AUC برابر ۰٫۶۸ در برابر ۰٫۵۸ مبنای لجستیک صرفا بازاری و برای نوسان دلار QLIKE برابر ۰٫۱۷۶ در برابر ۰٫۲۱۴ مبنای GARCH ثبت می کند. چون در این مقایسه ها هم ویژگی ها و هم کلاس مدل تغییر کرده اند، تفاوت ها فقط شواهد مقایسه ای پیش بینی اند و سهم حاشیه ای مستقل اخبار را برآورد نمی کنند.نتیجه گیری: نتایج از ارزیابی چندبازاری ریسک مالی ژئوپلیتیک در ایران حمایت می کنند. افت بیشتر شاخص دلاری و هم وزن همراه با بازده مثبت دلار و طلای داخلی با انتقال تقاضا به دارایی های پوشش دهنده کاهش ارزش پول و تورم پیرامون شوک های نظامی سازگار است. افت محدودتر شاخص کل اسمی به تنهایی به معنای حفظ ثروت واقعی نیست، زیرا کاهش ارزش پول و وزن شرکت های صادراتی می تواند بخشی از مقاومت اسمی شاخص را توضیح دهد. برآوردها، متناسب با روش، به عنوان همراهی رویدادی، واکنش شرطی یا مقایسه پیش بینی تفسیر می شوند و علیت ساختاری را اثبات نمی کنند. برای مدیران صندوق و سبدگردانان، تفکیک تهدید از اقدام محقق شده می تواند پس از اعتبارسنجی برون نمونه ای در آزمون تنش، ذخیره نقد و پوشش مشروط ارز و طلا استفاده شود. برای سیاست گذار، یافته ها فقط ورودی تکمیلی برای بحث شفافیت، قواعد بازگشایی و عمق بازارند. کیفیت آرشیو خبر، درون زایی پوشش رسانه ای، توقف بازار، دامنه نوسان و تغییر رژیم ها از محدودیت های اصلی پژوهش است.

کلیدواژه ها:

ریسک ژئوپلیتیک ، اخبار جنگ ، مدیریت ریسک ، بورس تهران ، حلیل احساسات ، یادگیری ماشین