میراث علمی یک استاد؛ فراتر از آنچه علم سنجی اندازه می گیرد

درگذشت زنده یاد حسن جاویدی، استاد پیشکسوت علم اطلاعات و دانش شناسی و از چهره های برجسته حوزه سازماندهی اطلاعات، تنها فقدان یک استاد برای خانواده، شاگردان و همکاران او نیست؛ از دست رفتن بخشی از حافظه علمی و حرفه ای نسلی است که دانش سازماندهی اطلاعات را با دقت، نظم و مسئولیت پذیری از او آموختند. جاویدی برای بسیاری از دانشجویان، نامی آشنا در آموزش رده بندی، به ویژه رده بندی دهدهی دیویی و نظام های سازماندهی اطلاعات بود؛ اما آنچه از روایت شاگردان و همکارانش برجای مانده، فراتر از محتوای درس است. یکی از شاگردانش، سال ها پس از دوران دانشجویی، هنوز از جزوه ها و یادداشت های او برای آموزش و کار حرفه ای استفاده می کند و از تمرین هایی یاد می کند که هر کدام با هدف آموختن نکته ای عمیق در سازماندهی اطلاعات طراحی شده بودند. دوست و همکار دیرین او، دکتر فتاحی، نیز در روایتی از بیش از پنج دهه دوستی و همکاری، تصویری از استادی ارائه می کند که در کنار توان علمی، انسانی گرم، مسئولیت پذیر و اثرگذار بود؛ کسی که در شکل گیری آموزش علم کتابداری و اطلاع رسانی در دانشگاه فردوسی مشهد نیز نقشی قابل توجه داشت. اما شاید اکنون، درگذشت چنین استادی، پرسشی مهم تر را پیش روی ما قرار دهد؛ پرسشی که مستقیما با ماهیت علم سنجی ارتباط دارد: ۱- اثرگذاری علمی یک استاد را چگونه باید اندازه گرفت؟ ۲- آیا می توان میراث علمی یک استاد را در تعداد مقالات، میزان استنادها، شاخص h، همکاری های علمی یا جایگاه او در شبکه های استنادی خلاصه کرد؟ ۳- اگر پاسخ این پرسش مثبت است، تکلیف استادی که ده ها و صدها دانشجو را آموزش داده، شیوه درست اندیشیدن و کار علمی را به آنان آموخته، نسل هایی از متخصصان را تربیت کرده و دانش و تجربه اش سال ها پس از بازنشستگی در کلاس های درس و محیط های حرفه ای بازتولید شده است، چیست؟ ۴- کدام شاخص علم سنجی می تواند اثر یک تمرین دقیق، یک تذکر علمی، یک روش درست آموزش یا حتی منش حرفه ای استادی را که مسیر فکری یک دانشجو را تغییر داده، اندازه گیری کند؟ این پرسش، نفی علم سنجی نیست؛ برعکس، دعوتی است به تامل درباره مرزهای آن. علم سنجی ابزار قدرتمندی برای شناخت و اندازه گیری بخش مهمی از ارتباطات و بروندادهای علمی است؛ اما آنچه اندازه گیری می شود، لزوما تمام آن چیزی نیست که در علم «اثرگذاری» نامیده می شود. استنادها، بخشی از حافظه رسمی علم اند؛ اما شاگردان، همکاران و نسل های پس از یک استاد، حافظه انسانی و آموزشی علم را شکل می دهند. شاید اگر روزی بخواهیم «اثرگذاری واقعی» استادانی چون حسن جاویدی را بسنجیم، لازم باشد به جای پرسش: چند مقاله نوشته اند؟ شاخص h ایشان چند است؟ باید از خود بپرسیم که چند اندیشه را شکل داده اند؟؛ چند دانشجو را تعلیم داده اند و چند نسل علمی از دانشی که آنان منتقل کرده اند، بهره برده اند؟ بعضی استادان را می توان در فهرست مقالات و استنادهایشان جست وجو کرد؛ اما بعضی دیگر را باید در حافظه شاگردانشان یافت. زنده یاد حسن جاویدی از همین دسته بود. او از بین ما رفت، اما بخشی از دانش، دقت، اخلاق حرفه ای و خاطراتی که در ذهن و زندگی شاگردانش به جا گذاشت، همچنان ادامه خواهد داشت؛ و شاید این ماندگاری، خود یکی از مهم ترین شکل های اثرگذاری علمی باشد که هنوز برای آن شاخص دقیقی نداریم. همه آنچه ارزشمند است، الزاما قابل شمارش نیست؛ و همه آنچه قابل شمارش است، الزاما تمام ارزش را روایت نمی کند. یاد و نام استاد حسن جاویدی گرامی باد.