مطالعه تطبیقی دیدگاه مفسران فریقین درمورد جایگاه نقد حاکمیت و حق اظهارنظر در آیات قرآن

آزادی بیان و حق اظهار نظر، به ویژه در حوزه نقد حاکمیت، از مسائل بنیادی اندیشه سیاسی اسلام و از شاخصه های جامعه دینی است. قرآن کریم در آیاتی مانند «و امرهم شوری بینهم» (شوری/۳۸) و «ولتکن منکم امه یدعون الی الخیر» (آل عمران/۱۰۴)، بر مشارکت عمومی، نظارت اجتماعی و ضرورت اصلاح قدرت سیاسی تاکید می کند. مسئله اصلی این پژوهش آن است که مفسران شیعه و اهل سنت چگونه حدود و ضوابط آزادی بیان در نقد حاکمیت را تبیین کرده اند و مبانی تفاوت دیدگاه آنان چیست. این تحقیق با روش توصیفی تحلیلی و رویکرد تطبیقی، بر پایه تفاسیر شاخص شیعه مانند التبیان، مجمع البیان و المیزان، و تفاسیر برجسته اهل سنت از جمله جامع البیان، مفاتیح الغیب و الجامع لاحکام القرآن انجام شده است. یافته ها نشان می دهد مفسران شیعه، بر پایه امامت و فریضه امر به معروف، نقد حاکمان را تکلیفی مستمر و اصلاح گرانه در چارچوب عدالت و مصلحت دانسته اند، در حالی که اهل سنت با تاکید بیشتر بر مصالح عمومی و پیشگیری از فتنه، نقد را در چارچوب حفظ وحدت امت سامان می دهند. نتیجه پژوهش، ارائه الگویی قرآنی از «آزادی نقد مسئولانه» است که میان عدالت، شریعت و ثبات اجتماعی توازن برقرار می سازد.

کلیدواژه ها:

آزادی بیان ، نقد حاکمیت ، امر به معروف و نهی از منکر ، بیعت ، تفسیر قرآن ، شیعه و اهل سنت