اثربخشی بسته آموزشی مبتنی بر درمان چندبعدی معنوی خداسو بر کاهش نشانگان بالینی ناشی از شکست عشقی: پژوهش مورد منفرد

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: «شکست عشقی» پایان یک رابطه عاشقانه (خارج از چارچوب ازدواج) است که در پی آن فرد به‎دلیل احساس وابستگی عمیق، دچار تجربه اضطراب و پریشانی شدید (گاهی با علائم جسمانی) می‎شود (رودز و همکاران، ۲۰۱۱). نظر به پیچیدگی شکست عشقی و آنکه این پدیده می‎تواند به‎طور همزمان تنش‎های روانی، جسمانی، رفتاری، هیجانی، شناختی و معنوی را در فرد پدید آورد (اکبری و همکاران، ۱۴۰۰)، مداخله موثر به‎منظور کاهش نشانگان بالینی آن مستلزم به‎کارگیری درمانی جامع و چندبعدی است؛ در این راستا «درمان چندبعدی معنوی» (جان‎بزرگی، ۱۳۷۸) با ترکیب آموزه‎های اسلامی و ابعاد هفت‎گانه لازاروس چارچوبی فراگیر عرضه می‎کند که می‎تواند بدین جهت مناسب باشد. در یک جمع‎بندی کلی، پژوهشگر در مطالعه حاضر درصدد است اثربخشی بسته آموزشی مبتنی بر درمان چندبعدی معنوی بر کاهش نشانگان بالینی ناشی از شکست عشقی که از سوی حافظی (۱۴۰۴) طراحی و اعتبارسنجی‎شده، بر کاهش نشانگان بالینی ناشی شکست عشقی را سنجش و اندازه‎گیری کند.روش: به‎منظور بررسی اثربخشی بسته آموزشی از طرح آزمایشی به شیوه «تک‎آزمودنی» (مورد منفرد) استفاده شد. در این مطالعه از «طرح خط پایه چندگانه بین آزمودنی‎ها» بهره گرفته شد تا صحت انتساب تغییرات به بسته آموزشی و تثبیت کنترل تجربی با دقت بیشتری بررسی شود (رایلی‎تیلمن و برنز، ۲۰۰۹). جامعه هدف شامل کلیه مراجعان دچار شکست عشقی در سال ۱۴۰۳ بودند که به مرکز مشاوره آرامش در شهر قم مراجعه کردند و متقاضی مشاوره برای درمان بودند. براساس ملاک‎های ورود  سه نفر به‎شیوه «نمونه‎گیری هدفمند» انتخاب و با دریافت رضایت وارد فرایند آموزشی بسته شدند. برای اجرای بسته آموزشی، هر سه شرکت‎کننده به‎ صورت همزمان وارد مرحله «خط پایه» شدند. شرکت‎کنندگان بین ۳ تا ۷ جلسه خط پایه را به‎صورت تصادفی گذراندند. سنجش اول خط پایه در پایان مرحله مصاحبه و سایر سنجش‎ها به‎شکل هفتگی صورت گرفت. بسته آموزشی برای هرکدام از افراد به‎صورت هفتگی و انفرادی به مدت ۶۰ دقیقه اجرا شد. هریک از شرکت‎کنندگان در تمام جلسات هر سه مرحله خط پایه، بسته آموزشی و پیگیری به مقیاس افسردگی، اضطراب و استرس (DASS) و پرسشنامه ضربه عشق (LTI) جهت سنجش فرضیه مطالعه پاسخ دادند. بنابر دیدگاه واننست و همکاران (۲۰۱۸) در تحلیل داده‎ها در راستای اثبات معناداری آماری از روش «تحلیل دیداری» نمودار داده‎ها و در بررسی معناداری بالینی از محاسبه «اندازه اثر» استفاده شده است. براساس دیدگاه لین و گاست (۲۰۱۴) تحلیل دیداری داده‎ها با بررسی سه ملاک مهم برای اثبات اثرگذار بودن یک مداخله شامل «سطح»، «روند» و «تغییرپذیری» در مراحل مختلف (خط پایه، مداخله و پیگیری) و مقایسه آنها در موقعیت‎های مختلف صورت گرفته است. تحلیل دیداری نمودار داده‎ها در دو سطح «تحلیل درون موقعیتی» و «تحلیل بین موقعیتی» انجام شده است. در بررسی اندازه اثر یا میزان امکان‎پذیری، روش‎های غیرپارامتری شامل «درصد داده‎های غیرهمپوش» (PND)، «درصد داده‎های همپوش» (POD) به‎کار گرفته شده است.نتایج: نخست، امکان کاربرد بسته آموزشی از راه بررسی رضایت بالینی مراجعان بررسی شد. ۱۰۰ درصد مراجعان در جلسات آموزشی و پیگیری شرکت کرده و ۸۵ درصد آنها فعالیت‎های فردی را انجام داده‎اند. بنابر پرسشنامه خودگزارشی که مراجعان پاسخ دادند، میزان رضایت از دوره آموزشی ۹۰ درصد بود؛ همچنین میزان آسان بودن اجرای تکنیک‎ها، ۸۰ درصد، میزان سودمندی تکنیک‎ها، ۹۰ درصد و مراجعان ۸۰ درصد از تکنیک‎ها را به ‎کار گرفتند. میانگین کل ملاک‎ها نیز ۸۹ درصد بود. نتایج اجرای مقیاس DASS در سه زیرمقیاس افسردگی، اضطراب و استرس در بخش نمرات خام نشان داد که هر سه مراجع در مرحله خط پایه در هر سه مقیاس افسردگی، اضطراب و استرس DASS نمره‎ای بالا دارند که این نمره در مرحله بسته آموزشی کاهش یافته است؛ به‎طوری‎که درصد بهبودی مراجعان براساس شاخص کاهش میانگین خط پایه (MBLR) در مقیاس افسردگی DASS برای مراجع اول ۱۵/۳۲ درصد، برای مراجع دوم ۸۹/۴۰ درصد و برای مراجع سوم ۱۸/۵۵ درصد بوده و میزان بهبود کلی برای هر سه مراجع ۷۴/۴۲ درصد؛ در مقیاس اضطراب DASS برای مراجع اول ۶/۴۲ درصد، برای مراجع دوم ۹/۴۰ درصد و برای مراجع سوم ۷۴/۵۰ درصد بوده و میزان بهبود کلی برای هر سه مراجع ۷۴/۴۴ درصد و در مقیاس استرس DASS برای مراجع اول ۳۶/۳۷ درصد، برای مراجع دوم ۸۳/۴۶ درصد و برای مراجع سوم ۳/۵۶ درصد بوده و میزان بهبود کلی برای هر سه مراجع ۸۳/۴۶ درصد بوده است. جهت بررسی اندازه اثر بسته آموزشی پژوهش حاضر از دو شاخص غیرپارامتریک شامل «درصد داده‎های غیرهمپوش» (PND) و «درصد داده‎های همپوش»(POD) استفاده شد. همان‎طور که مشخص است در تمام مراجعان، نمره بالاتر از ۸۰ درصد در شاخص PND، بیانگر بسیار موثر بودن بسته آموزشی بود. در مطالعه حاضر از پرسشنامه ضربه عشق راس (۱۹۹۹)، جهت پیش‎آزمون، پس‎آزمون و پیگیری میزان نشانگان شکست عشقی استفاده شد که نتایج نشان داد نمره هر سه مراجع در مرحله پیش‎آزمون در وضعیت تجربه جدی نشانگان ضربه عشق به درجه پایین در مرحله پس‎آزمون تغییر کرده است. بحث و نتیجه‎گیری: با توجه به یافته‎های این مطالعه می‎توان نتیجه گرفت که بسته آموزشی یادشده می‎تواند اثربخش باشد و می‎توان آن را جهت خدمات روان‎شناختی به افراد دچار شکست عشقی به‎کار گرفت. با توجه به روند افزایشی و ثابت خط پیشرفت در خط پایه همه مراجعان براساس مقیاس افسردگی، اضطراب و استرس، می‎توان کاملا «پیش‎بینی» کرد چنانچه مداخله آغاز نمی‎شد، سطح نشانگان بالینی مراجعان همچنان ادامه می‎یافت؛ همچنین با توجه به اینکه مداخله حاضر روند افزایشی یا صفر در خط پایه همه مراجعان را معکوس کرده است، می‎توان از «تایید» تغییرات سخن گفت. از سوی دیگر با توجه به آنکه اثر مداخله مشاهده شده با فرد اول در فرد دوم و سوم نیز تکرار شده است، «تکرارپذیری» اثبات می‎شود. با اثبات تاثیر یک مداخله می‎توان از اندازه اثر آن سخن گفت؛ براساس یافته‎های حاصل از این مطالعه، میانگین شاخص‎های اندازه اثر PND براساس مقیاس افسردگی، اضطراب و استرس DASS در هر سه مراجع بیشتر ۷۱/۸۵ درصد بوده که این امر نشان می‎دهد بسته آموزشی بسیار موثر بوده است.تقدیر و تشکر: از تمامی شرکت‎کنندگان در این مطالعه قدردانی می‎شود.تعارض منافع: براساس اظهار نویسندگان، این مقاله هیچ‎گونه تعارض منافعی نداشته است.

کلیدواژه ها:

شکست عشقی ، ضربه عشق ، درمان چندبعدی معنوی خداسو ، نشانگان بالینی ، طرح تک‎آزمودنی