هستی شناسی و معرفت شناسی نظریه های سازمان و مدیریت از منظر «وضعیت پساپست مدرن»

مقدمه و اهداف: تحولات فکری اواخر قرن بیستم و آغاز قرن بیست ویکم نشان می دهد که پست مدرنیسم، علی رغم نقش انتقادی مهم خود در به چالش کشیدن قطعیت های مدرنیستی و افشای پیوندهای قدرت و دانش، به تدریج با محدودیت های نظری و عملی جدی مواجه شده است. تاکید افراطی بر نسبی گرایی معرفتی، نفی روایت های کلان، و تقلیل واقعیت اجتماعی و سازمانی به متن، گفتمان یا بازی های زبانی، موجب شده است که نظریه های سازمان مبتنی بر این رویکرد، در تبیین سازوکارهای علی، ساختارهای پایدار، و الزامات عملی مدیریت با کاستی های قابل توجهی روبه رو شوند. این محدودیت ها به ویژه در مواجهه با سازمان های معاصر -از جمله سازمان های صنعتی پیچیده، بنگاه های فناورانه، شبکه های فراملی و سازمان های دانش بنیان- آشکارتر شده اند.در چنین بستری، از اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی، مجموعه ای از رویکردها و نام گذاری های نظری جدید با هدف عبور انتقادی از پست مدرنیسم و بازاندیشی در دستاوردها و ناکامی های آن پدیدار شده اند که ذیل عنوان کلی «وضعیت پسا-پست مدرن» قابل صورت بندی هستند. این وضعیت نه به معنای بازگشت ساده انگارانه به مدرنیته کلاسیک و عقلانیت ابزارمحور آن است و نه ادامه بی واسطه پست مدرنیسم؛ بلکه کوششی نظری برای تلفیق عقلانیت انتقادی، واقع گرایی مشروط، حساسیت تفسیری و ملاحظات هنجاری به شمار می آید.نظریه های سازمان و مدیریت، به دلیل پیوند تنگاتنگ با عمل اجتماعی، تصمیم گیری، قدرت و اخلاق، ناگزیر از واکنش به این تحول معرفتی و هستی شناختی هستند. تحول دیجیتال، جهانی شدن، افزایش تنوع فرهنگی، تشدید عدم قطعیت، و بروز بحران های اخلاقی و زیست محیطی، چارچوب های تک بعدی و تقلیل گرا را ناکارآمد ساخته است. هدف اصلی این مقاله، تحلیل نظام مند بنیادهای هستی شناختی و معرفت شناختی نظریه های سازمان و مدیریت در بستر وضعیت پسا-پست مدرن و تبیین امکان شکل گیری یک چارچوب تلفیقی و چندبنیانی برای نظریه پردازی سازمانی معاصر است.روش: پژوهش حاضر از حیث هدف، بنیادی و از نظر ماهیت، کیفی، مفهومی و انتقادی است و با استفاده از روش کتابخانه ای و تحلیل اسنادی انجام شده است. با توجه به این که مسئله اصلی تحقیق، نه آزمون تجربی فرضیه ها، بلکه واکاوی تحولات فلسفی و ارزیابی ظرفیت تبیینی رویکردهای نظری در حوزه سازمان و مدیریت است، روش شناسی پژوهش بر تحلیل نظری و فلسفی استوار شده است. بدین منظور، در گام نخست، از تحلیل مفهومی برای شناسایی و تبیین مفروضات هستی شناختی و معرفت شناختی سه جریان اصلی مدرنیسم، پست مدرنیسم و پسا-پست مدرنیسم استفاده شده است.در گام دوم، روش تحلیل تطبیقی به کار گرفته شده است تا شباهت ها و تفاوت های رویکردهای منتخب فلسفی و اجتماعی، از جمله رئالیسم انتقادی روی باسکار، نظریه ساخت یابی آنتونی گیدنز، ساختارگرایی تکوینی پیر بوردیو، پراگماتیسم متاخر ریچارد رورتی، اخلاق گفت وگویی یورگن هابرماس و تعامل گرایی تفسیری برایان فی، در مواجهه با مفاهیمی چون واقعیت، معرفت، کنش، ساختار و قدرت مورد مقایسه قرار گیرد. این تحلیل تطبیقی امکان ارزیابی توان تبیینی و کاربردی هر رویکرد در تحلیل مسائل سازمانی را فراهم می سازد.در گام سوم، از تحلیل گفتمان انتقادی برای بررسی پیامدهای معرفت شناختی و هنجاری این دیدگاه ها در نظریه سازمان و مدیریت استفاده شده است. این مرحله به روشن شدن دلالت های عملی و ارزشی هر چارچوب نظری برای تصمیم گیری، مشروعیت و کنش مدیریتی کمک می کند. در مجموع، روش تحقیق ترکیبی از تحلیل مفهومی، تطبیقی و انتقادی است که با هدف ارائه چارچوبی تلفیقی و چندسطحی برای نظریه سازمان در وضعیت پسا-پست مدرن به کار گرفته شده است.نتایج: یافته های پژوهش نشان می دهد که پست مدرنیسم، علی رغم دستاوردهای مهم خود در نقد عقلانیت ابزارمحور و افشای پیوندهای دانش و قدرت، در سطح هستی شناختی به تضعیف یا تعلیق واقعیت عینی و در سطح معرفت شناختی به نسبی گرایی افراطی گرایش دارد. این امر در حوزه نظریه سازمان به نادیده گرفتن ساختارهای پایدار، مناسبات قدرت نهادینه شده و سازوکارهای علی منجر شده و توان ارائه راهنمای عملی برای مدیریت و سیاست گذاری سازمانی را کاهش داده است.در مقابل، رویکردهای پسا-پست مدرن بر پذیرش واقعیتی چندلایه، تاریخی و مستقل از ذهن تاکید دارند؛ واقعیتی که اگرچه شناخت آن همواره ناقص، خطاپذیر و زمینه مند است، اما نمی توان آن را صرفا به گفتمان یا تفسیر فروکاست. رئالیسم انتقادی با تفکیک سطوح تجربی، بالفعل و عمیق واقعیت، امکان شناسایی مکانیسم های علی پنهان در سازمان ها را فراهم می کند. نظریه ساخت یابی و ساختارگرایی تکوینی نیز با تلفیق عاملیت و ساختار، سازمان را فرایندی پویا از بازتولید، مقاومت و تحول می دانند.یافته ها همچنین نشان می دهد که اخلاق گفت وگویی هابرماس با تاکید بر عقلانیت ارتباطی و اجماع بدون سلطه، بعد هنجاری نظریه سازمان را تقویت می کند، در حالی که پراگماتیسم و تعامل گرایی تفسیری، نظریه را به کنش، حل مسئله و تجربه زیسته نزدیک تر می سازند. در مجموع، نتایج حاکی از آن است که تلفیق انتقادی این رویکردها، نسبت به هر یک از آنها به صورت منفرد، از ظرفیت تبیینی و کاربردی بالاتری برخوردار است.بحث و نتیجه گیری: بحث حاضر نشان می دهد که وضعیت پسا-پست مدرن را باید نه یک پارادایم منسجم و بسته، بلکه افقی باز برای بازاندیشی انتقادی و تلفیق نظری رویکردهای فلسفی و اجتماعی دانست. سازمان های معاصر در شرایطی از پیچیدگی، عدم قطعیت، شتاب فناورانه، تضاد منافع و تنوع فرهنگی فعالیت می کنند و تحلیل آنها مستلزم چارچوب هایی است که بتوانند به طور هم زمان به واقعیت های مادی و ساختاری، معانی ذهنی و تفسیری، کنش انسانی و ملاحظات اخلاقی توجه کنند. از این منظر، تمرکز یک سویه پست مدرنیسم بر گفتمان و نسبی گرایی معرفتی، برای نظریه سازمان کفایت ندارد.نتیجه گیری اصلی مقاله آن است که مناسب ترین چارچوب برای نظریه سازمان و مدیریت در وضعیت پسا-پست مدرن، رویکردی چندبنیانی و تلفیقی است. این رویکرد، عناصر رئالیسم انتقادی را برای تبیین ساختارها و سازوکارهای علی، نظریه ساخت یابی و ساختارگرایی تکوینی را برای فهم دیالکتیک ساختار و عاملیت، و اخلاق گفت وگویی هابرماس را برای تامین مشروعیت و بعد هنجاری کنش سازمانی با یکدیگر ترکیب می کند. افزون بر این، بهره گیری از پراگماتیسم و تعامل گرایی تفسیری، پیوند نظریه با عمل و زمینه فرهنگی را تقویت می نماید.چنین چارچوبی امکان نظریه پردازی بازتابنده، میان رشته ای و کاربردی را فراهم می سازد و می تواند به عنوان مبنایی معتبر برای تحلیل و مدیریت سازمان ها در جهان معاصر مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

هستی شناسی ، معرفت شناسی ، نظریه های سازمان ، مدیریت ، وضعیت پسا-پست مدرن