<span lang="FA">تبارشناسی یک سده ترجمه و بازتفسیر رباعیات خیام در چین

رباعیات حکیم عمر خیام (۱۰۴۸–۱۱۳۱م.) از زمان ورود به میدان فرهنگ و ادب چین در آغاز سده بیستم تاکنون، تبارشناسی ترجمه­ ای را بنیان نهاده است که بیش از یک سده را در بر می­ گیرد و ده ها مترجم را بدان سوق داده است. پژوهش حاضر، با تکیه بر دو چارچوب تحلیلی بازنویسی واسطه­­مند و نظام مندسازی دانش، فرایند تاریخی پذیرش این رباعیات در چین را بررسی می­کند؛ فرایندی که از ترجمه غیرمستقیم از زبان انگلیسی و بازآفرینی شعری آغاز شد و به ترجمه مستقیم از زبان فارسی و نهادینه­ سازی علمی­-دانشگاهی انجامید. مقاله بر آن است که تبارشناسی ترجمه رباعیات خیام در چین، صرفا تاریخی ­خطی و رو به پیشرفت نیست، بلکه میدانی چندلایه است که در آن، هنجارهای ترجمه، تخیل شعری و سازوکارهای تولید دانش در دوره های مختلف تاریخی، با یکدیگر در کشاکش و هم پوشانی بوده اند. مترجمان نخستین، با تکیه بر ترجمه انگلیسی فیتزجرالد، به ابداع شعری خیام دست یازیدند؛ مترجمان دوره میانی، از رهگذر آزمون های وزنی و پیوندزنی فرهنگی، خیام را در فرایند مشروعیت­­ بخشی به شعر نو چین جای دادند؛ و مترجمان دوره پسین، در بستر گفتمانی ادبیات تطبیقی و شرق شناسی، مختصات معرفتی او را به عنوان یکی از کلاسیک های ادبیات فارسی، از نو سنجیدند. این تبارشناسی، از یک سو، تنش درونی میان بازنویسی و بازگردانی اصیل را در تاریخ ترجمه آشکار می سازد، و از دیگر سوی، نمونه شاخصی از چگونگی بومی سازی، مشروعیت­ یابی و رشته مند شدن منابع برون­ فرهنگی در ادبیات مدرن چین به دست می­دهد.

کلیدواژه ها:

خیام نیشابوری ، ترجمه ، رباعیات خیام در چین ، بازنویسی واسطه­ مند ، نظام مندسازی دانش