تحلیل تاریخی گذار از انگاره جسم انگاری به تجردگرایی در کلام اسلامی

تبیین حقیقت انسان و نزاع میان جسم انگاری و تجردگرایی، یکی از پردامنه ترین مباحث در تاریخ اندیشه اسلامی است. این پژوهش با کاربست روش تحلیل گفتمان تاریخی و تبارشناسی مفهومی و با تکیه بر چارچوب نظری تغییر پارادایم، تطورات نفس شناسی کلامی را در سه دوره تاریخی واکاوی می کند. براساس یافته ها، در دوره نخست تحت سیطره پارادایم نص گرا و استقلال کلام، نظریات یگانه انگار و دوگانه انگار مادی، هسته سخت باور متکلمان را تشکیل می دادند. در دوره دوم (سده های ۷ تا ۱۱ق)، بروز ناهنجاری های معرفتی ناشی از عوامل بیرونی و مواجهه با فلسفه یونان و درآمیختگی کلام و فلسفه، ضمن جابه جایی جایگاه بحث از تکلیف به معاد، زمینه ساز نفوذ تدریجی براهین تجرد شد. در نهایت، در دوره سوم، تحت استیلای حکمت متعالیه، تجرد نفس به یک اصل موضوعه و پارادایم غالب در کلام متاخر بدل گردید. این مقاله نتیجه می گیرد که گذار از جسم انگاری به تجردگرایی، بیش از آنکه محصول تتبع در نصوص باشد، پیامد تغییر بنیادین در نظام معرفتی، تاثیر زمینه های تاریخی–تمدنی و انتقال مرجعیت از ظاهر نص به دستگاه عقل برهانی بوده است.

کلیدواژه ها:

تطور نفس شناسی ، کلام اسلامی ، تجرد نفس ، جسم انگاری