طرحی از یک خوانش اومانیستی؛ گذار از دین وحیانی به دین عقلانی در فلسفه کانت

میان مجموعه آثار فلسفی ایمانوئل کانت، کتاب دین در محدوده عقل تنها اثری منحصربه فرد محسوب می شود، از این حیث که گویی تمام دغدغه کانت و مسیر فلسفی اش معطوف به چنین کتابی بوده است. کانت، ضمن تشریح حد و مرزهای عقل نظری در کتاب نقد عقل محض، و گشودن عرصه ای برای ایمان و ارجحیت بخشیدن به سویه عملی عقل در کتاب نقد عقل عملی، در کتاب دین در محدوده عقل تنها به تبیین دین و انواع آن می پردازد. وی، ضمن بیان ذات خیر و شر در نهاد آدمی، و نیز پیروزی نهایی خیر و سرانجام، تشکیل حکومت خداوند به دست انسان ها بر روی زمین، سیر گذار از دین وحیانی به دین عقلانی را روایت می کند. به عقیده کانت، دین عقلانی که استوار بر تاریخ و فرهنگ است باید با رشد و بالندگی خرد انسان، جایگزین دین وحیانی شود؛ دینی که سراسر بن مایه ای عقلانی دارد و موجبات فلاح آدمیان را فراهم می آورد. این دین عقلانی که مبتنی بر اصول و تعالیم اخلاقی است سر آن دارد تا به تعبیری، بهشت آسمانی را بر روی زمین بگستراند و سعادت موعود در ادیان گذشته را با سازوکارهای مادی و زمینی قوام ببخشد. آشکار است که چنین نگرشی به دین، الهیات مختص خود را نیز می طلبد و مخاطبین یا دین داران خود را به یک خداشناسی جدید فرامی خواند. در این مقاله، ضمن بررسی دوران های فلسفی منتهی به دین شناسی در کانت و بررسی نظام اخلاقی دینی وی، تلاش می کنیم با تبیین عبور از دین وحیانی به دین عقلانی و خردپسند، و نیز برداشتن نخستین گام ها در جهت تحصیل طرحی از خوانشی اومانیستی از الهیات، نسبت آنها با فلسفه کانت را تشریح نماییم.

کلیدواژه ها:

کانت ، دین وحیانی ، دین عقلانی ، خدا ، الهیات