افق های نوین در پژوهش های علوم اسلامی: چگونه هوش مصنوعی فرایندهای فهرست نویسی، نمایه سازی و تحلیل متون را متحول می کند؟

سازمان دهی اطلاعات و تراث عظیم مکتوب در علوم اسلامی، همواره دغدغه پژوهشگران، محدثان و فقیهان بوده است. هرچند روش های سنتی نمایه سازی، فهرست نویسی، چکیده نویسی و ماخذشناسی، شالوده پژوهش های دینی را شکل داده اند، اما در مواجهه با حجم انبوه داده های معاصر و لزوم پاسخ گویی به مسائل مستحدثه با چالش های جدی، نظیر کندی فرایندها، خطای انسانی و ناتوانی در بازیابی معنایی روبه رو هستند. این پژوهش به بررسی تحول شگرفی می پردازد که هوش مصنوعی و بویژه پردازش هوشمند متن در سازمان دهی دانش علوم اسلامی ایجاد کرده است. در این راستا، چهار فرایند کلیدی «فهرست نویسی هوشمند و دیجیتال سازی نسخ خطی»، «نمایه سازی معنایی و موضوعی»، «چکیده نویسی خودکار متون طولانی استدلالی» و «استخراج روابط مفهومی و درختواره دانش» تشریح شده است و مدل های فنی آنها به زبان تحلیلی تبیین می شود. همچنین، خدمات ارزش آفرینی همچون جست وجوی معنایی پیشرفته (با واکاوی نمونه قرآنی واژه «حسبان» و نمونه فقهی واژه «ربا») و سیستم دستیار پژوهشی هوشمند در قالب سناریوی کاربردی «ضمان در فضای مجازی» به تصویر کشیده شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که هوش مصنوعی نه به عنوان جایگزین مجتهد یا پژوهشگر، بلکه بهعنوان یک دستیار ارتقادهنده ذهن و حافظه، عمل می کند. این ابزار با آزادسازی پژوهشگران از فرایندهای فرسایندهگردآوری، تمرکز آنان را بر تحلیل، اجتهاد و نوآوری علمی معطوف می سازد. در نهایت، چالش های اخلاقی و فنی، نظیر توهم سیستمی (جعل دیجیتال) و سوگیری های مذهبی در داده سپاری، واکاوی شده و راهکارهای عملیاتی ارائه گردیده است.

کلیدواژه ها:

سازمان دهی دانش ، علوم اسلامی ، هوش مصنوعی ، پردازش هوشمند زبان ، جست وجوی معنایی ، دستیار پژوهشی هوشمند ، تراث اسلامی