رقومی سازی میراث فرهنگی غیرمنقول با روش فتوگرامتری پهباد؛ نمونه موردمطالعه:گنبد سلطانیه زنجان

پیشینه و اهداف: در مستندنگاری میراث فرهنگی، نخستین گام تهیه نقشه های دقیق از وضعیت فعلی آثار است. پیشرفت های علمی، امکان بهره گیری از ابزارها و روش های نوین را فراهم کرده تا علاوه بر کاهش زمان مستندنگاری، دقت و کیفیت آن نیز افزایش یابد. از جمله روش های مورد توجه در سال های اخیر، فتوگرامتری است. در سال­های اخیر در ایران، همگام با تحولات و توجهات جهانی، برخی از مهمترین آثار فرهنگی کشور به کمک این روش مستندسازی شده­اند. با این وجود، علیرغم افزایش توجه علمی و عملی به این موضوع و گسترش استفاده از این روش در جهان، کاربرد فتوگرامتری در حوزه میراث فرهنگی کشور، به ویژه فتوگرامتری پهباد، همچنان محدود است. این در حالی است که به موجب گستردگی میراث این سرزمین همچنین اهمیت مستندنگاری دیجیتال میراث، ضروری است به موضوع فتوگرامتری میراث - چه در ساحت نظری و چه در عرصه عملیاتی- بیشتر پرداخته شود. مقاله حاضر در همین راستا و با هدف تشریح فرایند استفاده از فتوگرامتری پهباد در برداشت و مدل سازی آثار فرهنگی تاریخی کشور انجام شده است.روش ها : به دلیل اهمیت جهانی گنبد سلطانیه در زنجان و نبود سابقه مستندنگاری دیجیتال آن به روش فتوگرامتری، این اثر جهانی به عنوان نمونه مطالعاتی انتخاب شد تا در مسیر تحقق هدف پیش گفته مورد استفاده قرار گیرد. این مطالعه که از نوع کاربردی و موردپژوهی است با اتکا به روش فتوگرامتری زوج عکس یا استریوفتوگرامتری و با کمک فتوگرامتری پهپاد، با طی مراحل اکتساب داده، پردازش، مدل سازی انجام شده است.یافته ها: در برخورد عملی با موضع، مشخص شد که همپوشانی ۶۰ الی ۸۰ درصدی در فرایند اخذ داده و تصویربرداری که در پژوهش های مشابه نیز تصریح شده است، به منظور جلوگیری از ایجاد حفره در مدل سه بعدی گنبد سلطانیه باید رعایت شود. ضمنا با توجه به انحنای گنبد و اندازه فراخ آن، اتخاذ چند پلتفرم پروازی با زوایای مختلف گیمبال پهباد دستیابی به موزاییک تصاویر بهتری را در اختیار قرار می دهد. پراکندگی مناسب نقاط چک و کنترل در سطوح ارتفاعی مختلف نیز در هر دو بعد مسطحاتی و ارتفاعی رسیدن به دقت مناسب را تضمین می کند. حصول خطای قابل قبول دو سانتی متری در بعد مسطحاتی و ۸۳/۰ سانتی متر در بعد ارتفاعی، از همین مهم حکایت دارد. در نهایت اطلاعاتی دقیق از گنبد سلطانیه در قالب اسناد رقومی دو و سه بعدی که قابلیت به روز رسانی دارند برای نخستین بار بدست آمد که حفاظت و مدیریت تغییرات این میراث جهانی کشور را تسهیل می کند.نتیجه گیری:  نتایج بدست امده توانایی بالای فتوگرامتری پهباد در مستندنگاری و مدل سازی آثار میراثی با دقت مناسب را علیرغم هندسه پیچیده آثار معماری سنتی ایران نشان می دهد. به به همین خاطر از این روش می توان و می بایست در تولید مستندات صحیح متریک از آثار غیرمنقول میراثی استفاده فراگیر داشت. این روش غیرمخرب که بدون نیاز به تماس فیزیکی با اثر، مستندات رقومی قابل به روزرسانی در اختیار قرار می دهد، شناخت، نظارت، برنامه ریزی و مدیریت دانش بنیان آتی آثار میراثی کشور از جمله میراث جهانی سلطانیه را ممکن می سازد.  انتظار می رود از این روش، با توجه به در دسترس و ارزان بودن آن و همچنین قابلیت ترکیبش با سایر روش های مستندنگاری، دیر یا زود به شکل گسترده و چشم گیر استفاده شود. الزام رقومی سازی میراث در دستورالعمل های اجرایی تهیه پرونده های ثبتی آثار و پروژه های مرمتی در سرتاسر کشور به تسریع توجه به چنین ابزارهای مفید مستندنگاری و فراگیری آن خواهد انجامید. ارتباط و تعامل بیشتر متخصصین رشته های معماری، مرمت و علوم ژئوماتیک، نیز به کاربست اصولی و درست این روش و بدست آمدن اسناد صحیح و دقیق کمک شایانی خواهد کرد.

کلیدواژه ها:

حفاظت ، گنبد سلطانیه ، فتوگرامتری ، مستندنگاری ، زنجان