پایداری هیدرومتریال و پیکربندی های مورفولوژیک مظهر قنوات در خراسان جنوبی

کاهش منابع آب زیرزمینی در مناطق خشک، ضرورت بازخوانی نقش مظهر قنات را در پایداری سازه ای و اجتماعی دوچندان کرده است. این پژوهش با هدف واکاوی اثرات مداخله کالبدی بر عملکرد مظهر، به ارزیابی ۱۰ قنات شاخص در استان خراسان جنوبی می پردازد. داده های حاصل از ۳۹ پرسش نامه در پانل خبرگان و بهره برداران، از طریق آزمون های ناپارامتریک شاپیرو-ویلک، کروسکال-والیس و ضریب اسپیرمن در محیط Python و SPSS تحلیل شد. برای کمی سازی ادراکات، سه شاخص ادراک ایمنی (SPI)، پایداری هیدرومتریال (HMSI) و اصالت کالبدی (HI) در بازه ۱ تا ۵ فرموله شدند. تحلیل استنتاجی فواصل اطمینان ۹۵٪ نشان داد فرم های مسقف و اتاقک دار با ارتقای معنادار شاخص SPI، بیشترین میزان امنیت روانی-فیزیکی و کمترین پراکندگی نظرات را نسبت به ساختارهای روباز دارند. ارزیابی مقایسه ای شاخص پایداری هیدرومتریال بیانگر برتری آماری مصالح سنتی (سنگ و ساروج) در پایداری فنی-اقلیمی است؛ درحالی که ورود مصالح مدرن (بتن و سیمان) با وجود صعود در زیرشاخص دوام، افت شدیدی در شاخص اصالت کالبدی (HI < ۲.۵) ایجاد کرده و تضاد ساختاری میان دوام و هویت میراثی را آشکار می سازد. آسیب شناسی مدیریتی نشان داد رهاشدگی عملکردی، فقدان نگهداری پیشگیرانه و مرمت های ناسازگار، عوامل کلیدی انتقال قنوات به وضعیت شکننده هستند. یافته های این ارزیابی چندمتغیره تاکید می کند که پایداری کل نگر سامانه های آبی سنتی، مستلزم گذر از نگاه تک بعدی سازه ای و اتخاذ رویکرد «مدیریت یکپارچه پایداری قنات» جهت موازنه میان بهسازی کالبدی و احیای اصالت میراثی است.

کلیدواژه ها:

مظهر قنات ، مدیریت پایدار قنوات ، تعاملات اجتماعی-کالبدی ، معماری قنات ، خشکسالی