نقاط تلاقی و تفرق دو گفتمان دینی و عرفی از ماهیت قانون در ایران مشروطه

در عصر مشروطه، تقابل گفتمان های فکری حول مفهوم «قانون» به یکی از محوری ترین مباحث تبدیل شد.برای اسلام گرایانی مانند نائینی قانون مشروع، قانونی بود که با اصول شریعت اسلام سازگاری داشته باشد.حاکمیت از آن خداوند بود و مجلس تنها در چارچوب احکام ثابت شرعی حق قانونگذاری داشت.در مقابل ، سکولارها و روشنفکران غرب گرا مانند تقی زاده ، قانون را برآمده از اراده مردم و خرد جمعی می دانستند و بر حاکمیت ملی تاکید داشتند.این تقابل در نهایت به بحران مشروعیت در تدوین نخستین قانون اساسی و متمم آن انجامید. پرسش اصلی این است: «ماهیت، منبع مشروعیت و حدود قانون در اندیشه اسلام گرایان و سکولارهای عصر مشروطه چه بود و چه نقاط اشتراک و افتراقی داشت؟» فرضیه این تحلیل به روش توصیفی تحلیلی پاسخ میدهد: «اگرچه هر دو جریان در ضرورت تحدید استبداد و استقرار حاکمیت قانون همداستان بودند، اما در مبانی مشروعیت بخش و قلمرو قانون به طور بنیادینی با یکدیگر در تضاد قرار داشتند.»

کلیدواژه ها:

مشروطه ، قانون ، اسلام گرایی ، سکولاریسم ، مبانی فکری ، مشروعیت ، آزادی