اختلال دوشخصیتی و مسئولیت حقوقی: ارزیابی حقوقی-روان شناختی در پرتو معیارهای تمییز و اراده

اختلال هویت تجزیه ای (DID)، که پیش تر با عنوان اختلال چندشخصیتی شناخته می شد، یکی از پیچیده ترین اختلالات روانی در حوزه روان پزشکی و روان شناسی است که چالش های مهمی در تعیین مسئولیت حقوقی، به ویژه کیفری، ایجاد کرده است. مسئله اصلی این پژوهش، بررسی این نکته است که آیا وجود چند هویت در فرد و فقدان آگاهی و حافظه منسجم نسبت به رفتار ارتکابی، می تواند همانند جنون موجب رفع مسئولیت کیفری و مدنی شود یا خیر. این پژوهش با رویکردی تحلیلی-توصیفی و با بهره گیری از منابع فقهی، حقوقی و روان پزشکی، به بررسی تطبیقی معیارهای مسئولیت حقوقی در قوانین ایران و یافته های علمی جدید درباره اختلالات تجزیه ای پرداخته است. یافته ها نشان می دهد که برخلاف جنون، که نافی مطلق عقل و اراده در زمان ارتکاب جرم است، در DID تسلط متناوب هویت های مختلف و وجود درجاتی از آگاهی، اراده و رفتار هدفمند، مانع از سلب مطلق مسئولیت می شود. تحلیل داده ها گویای آن است که ملاک مسئولیت حقوقی در این اختلال، تشخیص دقیق وضعیت روانی فرد در لحظه ارتکاب رفتار و سنجش سلامت اراده و قوه تمییز است. در نتیجه، نمی توان DID را ذاتا رافع مسئولیت دانست و باید در هر مورد، با استفاده از ابزارهای روان پزشکی و نظر تخصصی، احراز مسئولیت یا رفع آن به صورت مصداقی تعیین شود.

کلیدواژه ها:

اختلال هویت تجزیه ای ، مسئولیت کیفری ، قوه تمییز و اراده ، جنون و اختلالات روانی ، روان پزشکی تطبیقی