آسیب شناسی فقهی و حقوقی مهریه های نامتعارف نزد امامیه و نظام حقوقی ایران: چالش ها، نقدها و راهکارهای عملی

این مقاله با بازخوانی ماهیت فقهی مهریه در چارچوب فقه امامیه و حقوق ایران، آن را به مثابه «نحله و عطیه غیرمعوض» در کنار عوضین حقیقی نکاح (بضع و نفقه) تحلیل کرده است و نسبت آن را با کارکردهای حمایتی و نهادی خانواده تبیین می کند. مسئله اصلی پژوهش، چالش مشروعیت و آثار مهریه های کلان و نامتعارف است. نوآوری مقاله در ارائه مدلی فقهی - حقوقی یکپارچه است که برای نخستین بار سه سطح «مبنای فقهی»، «ضابطه تشخیص قضایی» و «اثر حقوقی مترتب» را به هم پیوند می دهد. بر این اساس، با تحلیل قواعد حاکمه ای چون لاضرر، لاحرج، غرر (با تصریح به خلاف مشهور و تمرکز بر خطر نسبت به عوضین اصلی)، سفهی، اختلال نظام و حکم عقل، نشان داده می شود که مسئله مهریه نامتعارف صرفا یک بحث نظری نیست، بلکه دارای پیامد نهادی در ساختار نکاح و کارکرد حق حبس است. یافته ها نشان می دهد که حتی با فرض صحت اصل تراضی، در موارد فقدان امکان عرفی وفا یا اخلال در تعادل خانواده، می توان بدون خدشه به اصل نکاح، مهر نامتعارف را به مهرالمثل تنزیل داد و اجرای تعهد را بر اساس معیارهای تقسیط، تاجیل و عندالاستطاعه تنظیم کرد. مقاله همچنین ضوابط عملی برای احراز نامتعارف بودن مهر در رسیدگی قضایی، نقش کارشناسی اقتصادی و آثار حکم بر حق حبس را تبیین می کند. بدین ترتیب پژوهش حاضر حلقه مفقوده میان اجتهاد فقهی و کاربست قضایی را تکمیل می کند و چارچوبی متوازن برای مدیریت مهریه های کلان در نظام حقوقی ایران ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

مهریه نامتعارف ، آسیب شناسی ، مهر عندالاستطاعه ، تنزیل به مهرالمثل ، عدالت اجتماعی