«الزام به وصیت» در فقه اسلامی و نظام حقوقی ایران

«وصیت» به عنوان یکی از نهادهای مهم حقوقی که ریشه در فقه اسلام دارد، نقشی اساسی در تنظیم روابط مالی و غیرمالی افراد پس از فوت ایشان ایفا می کند. بر اساس دیدگاه مشهور فقهیان اسلامی، وصیت امری استحبابی است نه واجب. با این همه، امروزه شکلی از وصیت واجب، با الهام از مکتب ظاهریه و ابن حزم اندلسی، در قوانین احوال شخصیه برخی از کشورهای اسلامی با شرایط و احکام خاص خود وارد شده است. دور از نظر ارباب دانش نیست که در نظام حقوقی ایران که ابتناء بر فقه امامیه دارد، تا کنون نهاد وصیت واجب به رسمیت شناخته نشده است. این پژوهش با به کارگیری روش توصیفی تحلیلی و با بازخوانی نصوص قرآنی و روایی مرتبط با نهاد وصیت، به بررسی دیدگاه های عالمان مسلمان در زمینه «الزام به وصیت» پرداخته است. مصداق بارز این نوع وصیت، موردی است که یکی از فرزندان خانواده پیش از پدر یا مادر خود بدرود حیات دنیا گفته، و نوادگان او به دلیل اجرای قاعده «الاقرب یمنع الابعد»، از ترکه پدربزرگ و مادربزرگ محروم می مانند. در چنین شرایطی، وصیتی معادل با سهم الارث فرزند متوفی، مانع محرومیت نوادگان شده و جایگاه قائم مقامی آنان را در کنار سایر فرزندان محفوظ می دارد و پشتوانه ای حمایتی برای نوادگانی بدون تکیه گاه اقتصادی فراهم می آورد. یافته های تحقیق نمایان گر است که مبانی و مستندات شرعی قابل اعتنایی وجود دارد تا قانون گذاران کشورهای اسلامی از جمله ایران، جامه قانون بر «وصیت واجب» بپوشانند؛ از جمله دلالت خاص آیه شریفه ۱۸۰ سوره بقره با تعبیرات موکد «کتب علیکم» و «حقا علی المتقین»، روایاتی که بر اهتمام فوق العاده به وصیت دلالت دارد و در نهایت قاعده عدل و انصاف.

کلیدواژه ها:

احوال شخصیه ، وصیت ، الزام به وصیت ، وصیت واجب