بازخوانی مفهوم و احکام ضمان عرفی در فقه امامیه و حقوق ایران به عنوان چارچوبی برای حل مسائل مستحدث با نگاهی به آرای سید یزدی(ره) و استاد آیت الله محقق داماد

عقد ضمان در فقه امامیه نهادی بنیادین است که همواره بر مبنای «نقل ذمه» تبیین شده است، یعنی با انعقاد عقد، دین از ذمه بدهکار به ذمه ضامن منتقل می شود. هرچند این برداشت سنتی در طول تاریخ جایگاه استواری یافته است، اما در برابر تحولات اجتماعی و اقتصادی معاصر کارایی محدودی دارد. در حوزه هایی چون ضمانت نامه های بانکی، قراردادهای پیمانکاری و بیمه، تعریف سنتی ضمان پاسخ گو نیست و نیازمند بازنگری است. بر همین اساس، برخی فقهای معاصر نظریه «ضمان عرفی» را مطرح کرده اند؛ نهادی که نه بر انتقال دین، بلکه بر «التزام عرفی» ضامن به جبران خسارت یا ایفای تعهد استوار است. ضمان عرفی از حیث ماهیت، نوعی تعهد قراردادی یا حتی ایقاعی است که مشروعیت خود را از عرف و نیازهای اجتماعی می گیرد و بدین سان از عقد ضمان مصطلح مبتنی بر ذمه متمایز می شود. در این زمینه، سید محمدکاظم طباطبایی یزدی (ره) با نوآوری های خود در عروهالوثقی و حاشیه های مکاسب راه را برای پذیرش ضمان عرفی گشود. همچنین در حقوق ایران، استاد آیت الله سید مصطفی محقق داماد این مبانی را در قالب نظریه عمومی شروط و التزامات به زبان حقوقی درآورد و وارد دکترین حقوقی نمود. این پژوهش با بررسی تاریخی عقد ضمان و تحلیل دیدگاه های سید یزدی و مقایسه عقد ضمان مصطلح و عرفی، نشان می دهد که بازخوانی ضمان بر پایه عرف و نیازهای روز، با مبانی فقه امامیه سازگار است و می تواند به پویایی فقه معاملات و همگرایی آن با نظام های حقوقی معاصر یاری رساند.

کلیدواژه ها:

عقد ضمان مصطلح ، عقد ضمان التزام عرفی ، ضمان ذمه ، ضمان عهده ، تعهدات تکلیفی