بررسی زمینه ها و عوامل تحول خانه از دوره قاجار تا پهلوی اول؛ موردکاوی: خانه های تاریخی شهر تبریز

تحولات بین دو دوره قاجار و پهلوی اول در ایران، همراه با دگرگونی هایی در ابعاد سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی بوده است که تمامی جوانب زندگی کشور در آن دوران از جمله شهر تبریز را تحت تاثیر قرار داده است. به تبع آن، معماری و شهرسازی و به خصوص معماری خانه ها این شهر نیز تغییر و تحول زیادی را به خود دیده اند. به عبارتی تاثیرات متقابلی بین تغییرات سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی و معماری خانه وجود داشته است که سبب شده خانه به مکانی فراتر از ساختمان تبدیل شود؛ لیکن تاکنون کمتر به نمود کالبدی این تاثیرات پرداخته شده است. این پژوهش قصد دارد تا با شناخت و تحلیل تاثیر عوامل موثر بر تحولات جامعه بر شهر تبریز به واسطه حضور ولیعهد و موقعیت سوق الجیشی و هم جواری با روسیه و عثمانی و تطبیق آن با تحولات فضایی خانه های تبریز این تاثیرات متقابل را روشن سازد. برای رسیدن به این هدف، پژوهش در پی پاسخ به چگونگی تغییرات و تحولات کالبدی - فضایی و عملکردی در خانه های این شهر و یافتن علل و عوامل تغییرات و تحولات کالبدی در بازه زمانی پژوهش است. بر این اساس خانه های دوره قاجار و پهلوی اول شهر تبریز به عنوان موردکاوی انتخاب و سعی شد که سیر تحول خانه ها درگذر از دوره قاجار به پهلوی و هم چنین عوامل موثر بر تغییرات استخراج و بررسی شود. در این پژوهش با رویکردی کیفی، از طریق مشاهدات میدانی و کتابخانه ای، الگوهای فضایی ۴۰ خانه که امکان بازید و جمع آوری مدارک وجود داشت، انتخاب و به روش توصیفی- تفسیری به انجام رسید. نتایج مبین آنند که تغییرات و اصلاحات در معماری خانه ها از اواسط دوره قاجار به مرور شروع شد. اصلاحات ابتدا سبب تغییر شیوه زندگی ساکنین گردید، سپس و به خصوص در دوره پهلوی اول فضاهای خانه که دارای هویت ایرانی مبتنی بر سنت های پیشین بودند و عملکردهای متنوعی را داشتند یا حذف شدند و یا تغییر شکل و ماهیت دادند و به صورت فضاهایی تک عملکردی برای نشیمن یا خواب و استراحت درآمدند. به عبارتی شکل جدیدی از خانه با حذف شدن فضاهایی مانند حیاط های اندرونی و یا فضاهای مرتبط با سلسه مراتب ورودی (سردر، دالان و هشتی)، همچنین حوض خانه ها، ایوان های سرتاسری، کله ای ها و ساده تر شدن فرم فضاها نمایان شد.

کلیدواژه ها:

تحولات فضایی ، فضاهای خانه ، خانه های تاریخی ، قاجار ، پهلوی اول ، تبریز